Дармандин набататар
ДекурквачI
Дагъустанда экъечIзавай дармандин набатат¬рикай сад декурквачI я. Алим Къ.Акимован лезги чIа¬ланни урус чIалан гафарганда къалурнавайвал, ¬де¬курквачI урус чIалал алтей я. Бязи нугъатра адаз джилахти лугьузва. Шаир М.Бабаханован лезги чIаланни урус чIалан гафаргандини гьа и жуьреда тестикьарзава.
ДекурквачI жегьре рангунин цуьквер ахъайдай, тан 150 сантиметр кьван кьакьан жедай набатат я. Чи вилаятда, Юкьван Азияда экъечIзавай и набатат июндизни июлдиз цуькведа жеда. Гзафни-гзаф абур вацIар, вирер авай дерейра, кьеж квай чуьллера, уьленлухра, кул-кусрин арайра гьалтда.
“Мукалтин” тIвар алай дарман декурквачIдин миже кваз арадал гъизва. Набатат ва адан дувул полисахаридралди, хийирлу маса ягълуйралди девлетлу я.
И набатат сифтедай “алцея” (грек чIала “са¬гъар хъийидай” мана ава) тIвар¬цIелди машгьур тир. Адакай лап къадим девиррани менфят къачузвай.
ДекурквачIдикай нефесдин ва тIуьрди иливардай органар тIазвайла хийир къачузва. И набатат циз вегьена гьазурнавай дарманди уьгьуьярни явашарзава. Ратарин, хуквадин азарар авайбурувайни, куьмек гудай такьат хьиз, декурквачIдин дувул ишлемишиз жеда.
Набатат ишлемишдай, адакай дармандин такьатар арадал гъидай къайдаяр анжах пешекарривай чирун важиблу я.
Къижи
Къижи (урус чIалал — папоротник, орляк) дуьньяда гегьеншдиз чкIанвай набабат я. Абур къайи чкайрани, зегьем авай къумлухрани гьалтзава. Къижияр виридалайни хъсандиз тамара экъечIзава.
Шаркь патан уьлквейрин медицинадин тежрибада къижийрин жуьреяр энергия артухарун ва жуьреба-жуьре азарар сагъарун патал гегьеншдиз ишлемишзава. Гзафни-гзаф чIутарихъ, шарарихъ ва бедендик акатдай маса зарарлу гьашаратрихъ (па¬разитрихъ) галаз женг чIугунин карда менфят къачузва. Иллаки “бычий цепень” лугьудай шар тергун патал¬ къижиди хъсан нетижаяр гуда. Идалайни гъейри, халкьдин медицинада къижи маса азаррин ак¬синани дармандин такьатдин еринда ишлемишзава.
Къижидин бинедаллаз гьазурзавай дарманрин такьатрикай гепатит (лекьинин азар), плеврит (жигеррин ва хурун перде тIа хьунин азар), жалгъайрин, ратарин ва хейлин маса азарар сагъарунин карда хийир хкатзава. Хирер, канвай чкаяр сагъарун патални къижийрин дарманди хъсандиз таъсирзава. Адак алкалоидар, флавоноидар, крахмал, эфирдин гъерияр, менфятлу кислотаяр ква.
Къадагъаяр:
Дармандин еринда къижи ишлемишдалди вилик духтурдин меслятрихъ яб акалун чарасуз я. РикIелай алудна виже къведач, и набататдин вири паяр зегьерлубур я, гьавиляй ам ишлемишунал пешекарри къадагъа эцигнавай дуьшуьшарни ава. Месела, ругуд йисан яшдив агакь тавунвай аялриз талукь яз къижи ишлемишна кIанзавач. Бязи чешмейри тестикьарзавайвал, веремдик азарлубурузни, иви тIимил квайбурузни, рикIин азарар авайбурузни и набатат къадагъа авунва. Гьавиляй гьар са дуьшуьшда пешекардал алу¬кьун гзаф важиблу я.
Биян
Вичин дувул хийирлу за¬тIаралди (аскорбиндин, глицирризиндин кислотаяр, аспарагин) девлетлу набататрикай сад биян (солодка) я. Адак хи¬миядин жуьреба-жуьре элементарни (алюминий, селен, калий, кальций, цур, ракь, магний ва мсб.) ква. На¬бататдин тандик эфирдин чIемер, сапонинар ва полисахаридар ква. Адак квай дармандин такьатар инсаниятдиз дегь заманайрилай инихъ малум я.
Бияндин тан яцIуди, мягькемди я. Адан кьакьанвал зур метрдилай метрдал кьван хкаж хьун мумкин я. Амма дувул лагьайтIа, саки 8 метр кьван чилин де¬риндиз физва. Цуьквер фичIивал квай хьтинбур же¬да. И набататдин кьве жуьре ава.
Дарман патал адан дувулар гатфарин сифте вацра ва зулун эхирра кIватIун теклифзава. Чиликай хкудна, чуьхвена, чкал алудна, 30-35 сантиметр алай кьа¬тIар атIана, абур ракъинал кьурурда. Кьуранвай биянрин дувулар хъипивал квайбур жеда. ИкI гьазурай дувулар 10 йисуз кьван хуьз жеда.
Адак хуквадинни ратарин, бронхит азарриз аксивалдай такьатар ква. Кьуру уьгьуьяр алудунин кардани бияндикай менфят къачузва. Хамунин азарар (агъургъан, псориаз, экзема, пузырчатка ва мсб.) сагъарун патални и набатат ишлемишиз жеда.
Бияндикай ва адан дувулрикай алай аямдин медицинада хейлин дарманар гьазурзава. Шекердин азар авайбурувайни бияндин дувулрикай гьазурнавай гьалимадикай менфят къачуз жеда. Амма инал тIварар кьунвай азарар квай инсанри биянар гьи жуьреда ишлемишун лазим ятIа чирун патал пешекардин меслятар чарасуз я, вучиз лагьайтIа адакай инсандиз зиян хкатдай дуьшуьшарни ава.
Андуз
Мекьивал себеб яз начагъ хьайи инсанри гзаф дуьшуьшра халкьдин медицинадин такьатар ишлемишзава. И жигьетдай иллаки векьер-кьалар хийирлу я. Мисал яз, андуз (девясил) тIвар алай набататдикай уьгьуь алудунин карда куьмек жеда. И набататдик квай дармандин такьатар инсаниятдиз къадим вахтарилай малум я.
Андузди кIуьд азар сагъарзавайди яз гьисабзавайвиляй урус чIала адал “девясил” (“девять сил”) тIвар акьалтнава. Амма тибетвийри и набатат 99 азардин дарман яз гьисабзава. Гьакъикъатдани, ам илимдин ва халкьдин медицинада гегьеншдиз ишлемишзава.
Андуз чи ерийрани гьалтзавай, июлдилай сентябрдалди хъипи цуькведа жедай набатат я. Гзафни-гзаф ам ва¬цIарин, кIамарин къерехра, кьеж квай чIурара, уьленрин патарив, кул-кусрин юкьва экъечIда.
Дармандин еринда асул гьисабдай набататдин дувулдикай менфят къачузва. Кьилди къачур¬тIа, адак грипп, гастрит, гепатит, хо¬лецистит, экзема, дерматит азарриз аксивалдай такьатар ква. Кьил тIаз¬вайла, жалгъайра, жу¬кIумра тIал авайлани, хирер сагъарунин кардани андуздикай хийир къачуз же¬да. Инал тIва¬рар кьунвай азаррилай гъейри, хейлин маса уьзуьрриз аксивалдай къуватни ава андуздихъ.
Набатат дармандин еринда ишлемишдайла, кьадар чир хьун важиблу я. Ишлемишунин къайдаяр, кьадарар анжах пешекардин меслятдалди тайинарун герек я.
Гъетрен цуьк (матIан)
Хамунин гзаф азарар сагъарунин карда гъетрен цуьк ишлемишиз жеда. Адаз лезги чIала мад са тIвар ава — матIан. (Урус чIалал — чистотел).
Ам чи ерийра гзаф гьалтзавай, хъипи цуьквер жедай набатат я.
МатIандин мижедик хъсан таъсир ийидай, гзаф азаррин аксина куьмек гудай такьатар ква. ГьакIни и набатат кутуна гьазурай цикайни хийир къачуз жезва.
Чир хьун лазим я хьи, матIан асул гьисабдай зегьерлу набатат яз гьисабзава, амма адан дармандин такьатрикай саки вири дуьньяда менфят къачузва, иллаки — Азиядин уьлквейра.
Гъетрен цуькведик аскорбиновый, лимондин ва ичерин кислотаяр, каротин, эфирдин ягъ, тIебиатдин антибиотикар ва зегьерлу затIарни ква. Адак квай алкалоидрихъ дакIур чкайриз, буьвелриз ва микробриз аксивалдай къуват ава.
Ихтилат физвай набататдик тIарвал алуддай ва бедендин туькьуьлар тергдай такьатарни ква. Лекь къайдадик кухтунин, хуьрек цIурурдай хуквадинни ратарин система хъсанарунин, дур¬кIунрин кIвалах гуьнгуьна хтунин карда и набатат иш¬ле-миш¬¬зава. Мекьивиликди кефсуз хьайи чIавуз¬ни ада¬кай ча¬ра жеда.
МатIандин бинедаллаз жуьреба-жуьре дарманар гьазурунал алимар, пешекарар фадлай машгъул я.
И набатат ишлемишдайла, кьадардиз фикир гун, жуваз зарар тагун фикирдай акъудна виже къведач. Кьилинди, ам гьихьтин дуьшуьшра ва нивай ишлемишиз жедатIа, гьа кар пешекардивай хабар кьун, адан теклифрал амалун важиблу я. Къейд авурвал, матIан зегьер квай набатат я, гьавиляй ам гьайванрини тIуьниз ишлемишзавач.
