Инсанриз куьмек ва гьуьрмет авун
Аллагьдин Расулди ﷺ лугьудай: «Аллагьди ﷻ СиратI муькъвел а касдин кIвачер мягькемарда хьи, ни инсанриз куьмек гузватIа». Мад Пайгъамбарди ﷺ къейднай: «Аллагь Таалади Вичин лукIраз куьмек гузва, та ада вичин диндин стхадиз куьмек гузмай кьван».
Халикьди ﷻ инсандиз кесер гана ва маса махлукьатрин винел хкажна, ада чилел адалатлу къайда тайин ийидайвал. Али аль-Хавваса лагьана: «ЛукIаривай абуруз ганвай няметар къахчудай вахт атайла, инсанар ахтармишун патал Аллагьди ﷻ чилел малаикар ракъурзава. Халкьдин арада вичин жумартвилелди ва мугьманпересвилелди машгьур инсандин ракIарал малаикар къведа ва адавай кIевивилелди тIалабиз башламишда. Ада са сеферда абурун тIалабун кьилиз акъудайла, абуру мад ва мад тIалабда, та инсандиз хъел къведалди ва вичин къилихдин пис ерияр дуьздал акъуддалди. Инсанди акI авурла, малаикри Аллагьдивай ﷻ тIалабда ва Ада а инсан няметрикай магьрум ийида».
Им Пайгъамбардин ﷺ дерин мана квай куьруь гафари тестикьарзава: «Аллагь Тааладиз няметар ава, Ада абур Вичин лукIариз акьван чIавалди гузва хьи, та абур инсанриз куьмек гуникай бизар жедалди. Куьмек гуникай абурун рикI ягъайла, Аллагьди ﷻ а няметар маса лукIарин гъиле вугузва»; «Я Аиша, ваз ганвай Аллагьдин ﷻ няметриз гьуьрмет ая, вучиз лагьайтIа эгер абуру са кIвалин агьалияр гадарайтIа, тек-бир абурун патав элкъвена хкведа».
Инсанриз куьмек гунин лайихлувал
Квез чир хьухь, эй мусурманар, иман гъанвай инсанриз гьуьрмет авуналди, куьне Аллагь Таала виниз акъудзава. Гьуьрмет себеб яз, иман гъанвай кас Аллагьдихъай ﷻ гьакъикъи кичIе хьунин (такъва) дережадив агакьзава. Вали Маруф аль-Курхиди Давуд ат-Таидин дустарикай сада вичиз икI лагьана лугьуз ахъайзава: «Хъсан крар туникай игьтиятвал ая, вучиз лагьайтIа абуру вун ви Раббидин ﷻ разивилиз мукьва ийизва». Абур вуч крар я лагьана ада хабар кьурла, адаз ихьтин жавабдин ван хьана: «Гьамиша Раббидиз ﷻ муьтIуьгъ хьун, мусурманриз къуллугъ авун ва абуруз насигьат авун. Виридалайни усал инсан – им агьваллу касдин вилик алчахвал ийизвай ва адан адалатсузвилихъ галаз рази жезвай кесиб я. Виридалайни гьайбатлуди лагьайтIа – им кесибар рази ийиз алахъзавай ва абуруз гьуьрмет ийизвай девлетлу инсан я».
Виликдай авай адалатлу инсанри диндин стхайриз куьмек гуз ва кесиб инсанрин четинвилер кьезилариз тади ийизвай. Имам аш-Шаараниди лагьана: «За зи сайид Али аль-Хаввасавай чи девирдин бязи инсанрин ахлакь чIур хьунин себебдикай жузуна, ва ада жаваб гана: «Адан себеб ам я хьи, абуру дуствилел ва кIанивилел гъизвай крар туна: сада-садаз хъсан крар авун, савкьватар гун, гуьгьуьллувилелди гузвай садакьаяр гун ва маса хъсан крар авун». Гьадисда лагьанва: «РикIер чпин асул тIебиатдалди чпиз хъсанвал ийизвайбур кIан жедайбур яз халкьнава».
Али аль-Хавваса гьакIни лагьана хьи, бубади вичиз ихьтин ихтилат авуна: «За муслин (кьелечI хъуьтуьл парча), магьут, перем, кIвачин къапар, запун, къуьл, мух, шекер, вирт, къурбанд гудай гьайван, ширинлухар, папаз пекдин ягълух, хамунин гуьлуьтар, шалвар ва я чан алай инсан муьгьтеж жедай са маса затI маса къачуна лагьана, зи рикIел аламач. Ибур вири ва маса затIар чаз дустари багъишзавай». Идакай хкатзава хьи, та инсанри сада-садаз куьмек гузмай кьван ва хъсанвал ийизмай кьвай, абурун рикIер кIанивили сад авунва ва абуруз бедбахтвилерикай къурхувал авач. Бедбахтвилер ва дердер-гъамар цавунни чилин арада акьван чIавалди куьрс жезва хьи, та инсанрин арада чуьруькар башламишдалди. Ингье инсанрин рикIер чара хьайила, а чIавуз абурал бедбахтвилерни къвезва.
Эй зи стха, гьатта фикирдай муьруьдриз туьгьмет авуникай мукъаят хьухь. Эгер абуру ваз лагьайтIа: «Чахъ галаз жемир, эгер чаз хъсанвал тийиз ва жуван мал-девлет чаз багъиш тийиз хьайитIа», ваз чир хьухь, абуру икI вун ахтармишун патал лугьузва, дуьньядин няметар кIанивиляй ваъ. Ваз абур ви мал-девлетдилай гзаф кIанзавайди абуруз гьа идалди ахтармишиз кIанзава. Гаф атай чкадал лугьун хьи, гзаф алверчийри ва агьваллу инсанри устазриз лугьузва: «Чна Аллагьдал ﷻ кьин кьазва, вун чаз вири чи мал-девлетрилай ва хизанрилай багьа я!» Амма абурувай са динар тIалабайла, абуруз гьайиф къвезва. Садакьаяр гун ахьтин инсанриз гьикьван четин жезватIа килиг садра, генани муьгьтежбуруз!
Квез чир хьухь, эй мусурманар, пулунин патахъай дарвал авайдаз эвленмиш жез куьмек гун лукIар азад авунилай ва гъазаватда иштирак авунилай хъсан я. И дуьньядай физ кичIе хьух, эгер агъзур ва адалай гзаф динарар аваз, куьне абур къуй акъашуниз, эвленмиш хьун патал бес кьадар такьат авачирдаз куьмек гуниз, етимдиз парталар къачуниз, четин гьалда гьатайдан паталай бурж вахкуниз ва я къуншияр шадарун патал садакьа тавунваз хьайитIа.
Имам аш-Шаараниди лугьудай: «Бедбахтвилер кьилел атана къайгъуйри кьунвай виридаз чна куьмек гуда лагьана, чав незуьр ийиз туна. Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Мусурманар са беден хьиз я: нагагь бедендин са паюни арза ийиз хьайитIа (кефсузвиляй), адаз вири беденди ахвар тахьуналди ва ифин акьалтуналди жаваб гузва». ГьакIни чав незуьр ийиз туна, чун кIваляй экъечIдайла – къад ва адалай гзаф декьикьайра, чна лугьудайвал: «Я зи Аллагь ﷻ, эгер диндин стхайрикай садаз ва я масабуруз муьгьтежвал аваз, я тахьайтIа чаз салам гун патал чи патав къвез гьазур жез хьайитIа, чун хкведалди ам кьуна акъвазара. Нагагь ам рекье гьатнаваз хьайитIа, ам къведалди чун чкадал кьуна акъвазара!»
