Дамахсузвал ва муьтIуьгъвал

Дамахсузвал (таваду`) – им михьиз Аллагьдиз ﷻ муьтIуьгъ хьун ва са наразивални авачиз Адан кьадар-кьисмет кьабулун я. МуьтIуьгъвал (хушу`) лагьайтIа, им рикIин вири дикъет Пак Аллагьдикай ﷻ фикирдал кIватIунин гьал я.

ГьакIни лугьузва хьи, муьтIуьгъвал – им вичиз вири чинебан крар чизвай Аллагьдин ﷻ вилик жуван усалвал аннамишун я, гьакIни инсан вич гьамиша Аллагьдин ﷻ гуьзчивилик квайдан гъавурда акьурла, адан рикIиз вич алчахвиле авайди къведа. Аллагьди ﷻ лагьана (мана): «Мергьяматлудан халис лукIар – абур дамах гвачиз чилел къекъвезвайбур я, ва чирвал авачир ксар абурухъ галаз рахадайла, абуру чеб гунагьдик акат тийидайвал абуруз жаваб гузва» («Аль-Фуркъан» сура, 63-аят). Яни абур диндар инсанар я, чеб дамах гвачиз ва муьтIуьгъ яз, секиндиз, такабурвал авачиз тухузвай ва абурухъ галаз авам инсанар суалар гуз рахадайла, абуру иердиз жаваб гузва.

Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Аллагьди ﷻ заз вагьйу ракъурна, куьне куьн дамах гвачиз тухудайвал, садани такабурвал тийидайвал ва са касни бейкеф тийидайвал»; «Адаман хциз бес кьадар писвал ам я хьи, адал вичин диндин ва я дуьньядин уьмуьрдин патахъай тIуб туькIуьриз къалурзава, Аллагь Таалади хвейи кас квачиз»; «Инсан кьиникьдал гъизвай пуд ери ава: инсан муьтIуьгъ жезвай мискьивал; ам гуьгъуьна аваз фидай кIеви гьевес; вичиз-вич бегенмишвал»; «А кас Женнетдиз фидач, нин рикIе такабурвал аватIа, гьатта руквадин зерредин кьадарда авай. Жегьеннемдиз фидач а кас, нин рикIе иман аватIа, гьатта руквадин зерредин кьадарда авай».

Абу Язид аль-БастIамиди вичиз чинебан сесинин ван атана лагьана: «Я Абу Язид, Аллагьдин ﷻ хазинаяр ибадатрай кьадардилай артух ацIанва. Нагагь ваз Аллагь ﷻ чир хьунин дережадив агакьиз кIанзаватIа, ваз Раббидихъ ﷻ муьгьтежвал авайди (мумкин я, и гафарин мурад ам я хьи, гзаф муьруьдар Аллагь Тааладив ибадат авунин рекьелди агакьна: сив хуьнин, капI авунин, садакьаяр гунин, амма жув агъада кьунин ва муьтIуьгъвилин куьмекдалди Адав тIимилбур агакьна) ва жув агъада авайди къалура (жув амайбурулай лайихлу яз гьисабмир)».

Дамахсузвилин лишанар

Квез чир хьухь хьи, такабурвал – им гьакъикъат кьабул тавун, инсанар саймиш тавун ва абур алчах кьун я. МуьтIуьгъвилин лишанар лагьайтIа – гьакъикъатдин гуьгъуьна аваз фин, такабурвал тахьун ва инсанрихъ галаз хъуьтуьл хьун, гьакIни гьакъикъат кьабулун, ам ни лугьуз хьайитIани. МуьтIуьгъвилик гьакIни инсанриз куьмек гудайла абур тафаватлу тавун, инсанрикай са касни я дуьньядин крара, я эхиратдин крара вахъ муьгьтеж туширди аннамишун, руьгьдин чIехи дережайрихъ физ алахъ тавун, ва гьакIни инсанрин арада валай пис кас хьунин фикир кьабул тавун акатзава.

Вилик хьайи адалатлу ксарин дамахсузвилин мисалар

Вилик хьайи адалатлу ксари, Пайгъамбардилай ﷺ чешне къачуна, са вахтундани сада-садан патахъай такабурвал авурди туш. Ахъайзава хьи, Аллагьдин Расул ﷺ азарлубурун патав фидай, кучуддай чкайра иштиракдай, ламрал алаз фидай, лукIран эвердиз жаваб гудай, деведиз ем гудай, кIвалелай кул элядай, кIвачин къапар хъийидай, парталриз пинеяр ядай, хеб ацадай, лукIрахъ галаз санал тIуьн недай ва лукI галат хьайила, адаз къуьл регъвез куьмек гудай. Пайгъамбардиз ﷺ вичин хизандиз недай затIар къачуз базардиз физ регъуь жедачир. Ада кесибдизни, девлетлудазни гъил ядай. Пайгъамбарди ﷺ инсанрин кьисметдиз атанвай четинвилер кьезилардай, ам хъуьтуьл къилихдалди ва хъсан хесетралди тафаватлу тир, инсанрихъ галаз хъсан рафтарвал ийидай, чин ачух тир, мукьвал-мукьвал хъуьредай, амма кIевиз хъуьредачир. Чин чIур тавуна хажалат чIугвадай, вич вине кьадачир, амма вич алчахардачир, гзаф серф тийиз жумартлу тир, юмшагъ рикI авай ва гьар са иман гъанвайдахъ галаз регьимлу тир. Пайгъамбарди ﷺ садрани вичин хук сивив кьван ацIурдачир ва са затIунални къанихвилелди гъил яргъи ийидачир.

Умар ибн аль-ХатIтIаб фад-фад къекъведай ва лугьудай: «Ихьтин къекъуьни фад мураддив агакьарда ва такабурвиликай яргъа я». Садра ам вичин са дерди аваз фейила, адаз лагьана: «Эгер вуна чаз буйругънайтIа, чна ам ваз гъидай». Идаз ада ихьтин жаваб гана: «Зун Умар яз фена ва хтана» (Мумкин я, и гафарин мана ам я хьи, и карди адан лайихлувал сакIани тIимиларнач).

ГьакIни агакьарна: «Зайд ибн Сабит деведал ацукьдайла, уьзенг кьун патал адан патав Ибн Аббас атана. Зайда лагьана: «АкI авун герек туш, я Аллагьдин Расулдин ﷺ имидин хва!» Ибн Аббаса адаз жаваб яз лагьана: «Чаз диндин алимриз гьакI хатур авун буйругънава». А чIавуз Зайда Ибн Аббасан гъил кьуна, адаз темен гана ва лагьана: «Чаз Аллагьдин Расулдин ﷺ хизандиз икI гьуьрмет авун буйругънава».

Урва ибн Зубайра лагьана: «Заз къуьнел яд авай залан цел алаз физвай Умар ибн аль-ХатIтIаб акуна ва за адаз лагьана: «Я мусурманрин халиф, ваз икI авун кутугнавач!» А вахтунда Умара жаваб гана: «Чпин муьтIуьгъвал къалуриз зи патав жуьреба-жуьре векилар атайла, зи рикIе бейхабардиз такабурвилин гьисс гьатиз гатIумна. Заз ам хаз кIан хьана». Ам гьа цел гваз ансаррикай тир лап кьуьзуь дишегьлидин кIвализ фена ва яд адан къапуниз цана».

Са сеферда Мединадин гьаким, Абу Гьурайра , далудал шала кIарасар алаз акуна. Ам физвай ва ада тикрарзавай: «Гьакимдиз рехъ це!»

Ибн Аббаса лугьудай: «Дамахсузвал къалурун – диндин стхади хъвана амайди хъун хъувун я».

Умар ибн Абдулазиза вичин хциз кхьена: «Заз хабар хьана, вуна агъзур диргьамдин къиметда авай тупIалда твадай багьа къван маса къачуна лугьуз. Вал зи кагъаз агакьайла, а тупIал маса це ва гъилиз атай пулунихъ агъзур касдиз тIуьн це. Жуваз кьве диргьемда авай тупIал къачу ва ада гьакIан Китайдин къван тур. Адал кхьихь: «Аллагьди ﷻ регьим авурай а касдиз, низ вичин нефсинин къимет чир хьанатIа».

Умар ибн Абдулазиза мусурманриз вяз ийидайла, адал цIикьвед диргьемдин къиметда авай парталар алай. Абур валчагъ (кафтан), сирих (чалма), перем, шалвар, хамунин гуьлуьтар ва кьилел алукIдай затI тир.

Ибрагьим ибн Адгьама лагьана: «Исламда аваз заз кьве сеферда шад хьана. Сад лагьай сеферда, зун гимида са кефчи инсандин галаз авайла. Ада лугьудай: «Туьркверин шегьерра Ислам кьабул тавунвайбуруз чна икI ийизвай», ва зи чIарар кьуна ада зун юзурзавай. А чIавуз заз шад хьана, вучиз лагьайтIа адан вилерай гимида залай алчах кас авачир. Кьвед лагьай сеферда зун азарлу хьана мискIинда авай. Муаззин (азан язавай кас) атана ва заз лагьана: «ЭкъечI!», амма завай къарагъиз жезвачир. А чIавуз ада зи кIвач кьуна ва мискIиндай акъудна гадарна».