Насигьат

Квез чир хьухь, эй мусурманар, дин – насигьат я, идакай гьадисда лагьанвайвал: «Дин – им насигьат, рикIин михьивал я». Асгьабри жузуна: «Я Аллагьдин Расул ﷺ, нин патахъай?» Пайгъамбарди ﷺ жаваб гана: «Аллагьдин ﷻ, Къуръандин, Аллагьдин Расулдин ﷺ , мусурманрин кьилерин ва вири мусурманрин патахъай».

Насигьат гузвайда кьиле тухвана кIанзавай эдебрин къайдаяр ава. Абурук акатзава:

1. Ниятдин михьивал – анжах Аллагь ﷻ патал насигьат авун, машгьурвал къазанмишунин ва я жуван ажугъ секинарунин мураддалди ваъ.
2. Чинеба насигьат гун, инсанар алай чкадал ваъ, вучиз лагьайтIа эхиримжи дуьшуьшда ам дуьздал акъудуниз элкъвезва.
3. Насигьат гунин карда регьимлувал ва хъуьтуьлвал авун, вуна насигьат гузвай касдин кефи тахун патал.
4. Насигьат гузвай касди, вич Аллагь Тааладиз такIан тахьун патал, вичи гузвай насигьатдал вичи амал авун лазим я. Раббиди ﷻ лагьана (мана): «Эй иман гъанвайбур, вучиз куьне тийизвай крар куьне масабуруз ая лугьузва? Аллагь ﷻ гзаф ажугълу жезва куьне тийизвай крар куьне масабуруз тестикьардайла» («Ас-Сафф» сура, 2-3-аятар).

Виридалайни герек тир насигьат – им инсанди вичин нефсиниз насигьат авун я, ада ам писвилин ракIариз ракъур тийидайвал ва Аллагь Тааладин валияр инкар авун себеб яз, кьиникьиз вегьен тийидайвал. Эгер ада абур вичин авамвиляй инкар ийизватIа, ада сифте и кардин гьакъиндай чирвилер къачун лазим я: валийрин уьмуьрдикай, насигьатрикай ва ибадатдикай гьакъикъи алимрин ктабар кIелун. Вичиз чин тийизвай крар инкар ийиз адаз къадагъа я эхир.

Аллагь Таалади лагьана (мана): «Ваз чирвал авачир затIунал амал ийимир, вучиз лагьайтIа, гьакъикъатда, япар, вилер ва рикI – абурувай виридавай жавабдарвал чIугвадайди я» («Аль-Исра» сура, 36- аят). Яни жуваз чин тийизвай кардал амал авун лазим туш. Гьакъикъатда, тIварар кьур бедендин паяри авур вири крарай Аллагьди ﷻ вавай жаваб истемишдайди я. Нетижада кар пуд затIунал къвезва: кардин гьакъикъивал ваз акьалтIай жуьреда ачух тир затIунал амал ая; са карда таб авайди ваз ачух хьайила, адавай яргъа хьухь; ваз шак авай кардин патахъай чирвал авай касдивай хабар яхъ.

Гъил кьун

Квез чир хьухь хьи, асгьабар сад-садал гьалтайла ва къакъатдайла гъилер кьун адет тир. Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Сада-садан гъилер яхъ, ида такIанвал алудда». ГьакIни Аллагьдин Расулди ﷺ лугьудай: «Гъил кьуни салам гун (гьуьрмет авун) тамамди ийизва, кьазвай гъил лагьайтIа, эрчIиди хьун лазим я».

Пайгъамбарди ﷺ мад къейдна: «Гардан кьур сад лагьай кас Ибрагьим пайгъамбар тир, акьван чIавалди салам гунин лишан яз кьве патани кьил агъузна икрамдай. Исламди гъил кьун гъана».

Гьадисда лугьузва: «Эгер кьве мусурман сад-садал гьалтайтIа ва Аллагьдиз ﷻ шукур гъана абуру сада-садан гъилер кьуртIа, ва Адавай гъил къачун тIалабайтIа, Аллагьди ﷻ абурун кьведан гунагьрилайни гъил къачуда».

Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Нагагь кьве мусурман сад-садал гьалтайтIа ва абурукай сада муькуьдаз салам гайитIа, Аллагьдиз ﷻ абурукай гзаф ам кIан жеда хьи, ни вичин дуст чинин ачухвилелди къаршиламишнатIа. Абуру сада-садан гъилер кьурла, абурал Аллагьдин ﷻ виш регьим къведа: кьудкъанни цIуд сифте салам гайидал ва цIуд – муькуьдал».

Диде-бубадихъ галаз регьимлувилелди рафтарвал авун

Квез чир хьухь, эй мусурманар, чи кIани Пайгъамбарди ﷺ чаз хабар гана хьи, виридалайни хъсан хъсанвал – им инсанди вичин бубадиз кIани касдихъ галаз алакъаяр хуьн я. Диде-бубадиз яб тагун, абуруз азиятар гун – виридалайни чIехи гунагьрикай сад я. Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Гунагьрикай виридалайни заланди – им инсанди вичин диде-буба лянетламишун я». Асгьабри жузуна: «Я Аллагьдин Расул ﷺ, инсанди вичин диде-буба гьикI лянетламишда кьван?!» Пайгъамбарди ﷺ жаваб гана: «Ада маса касдин бубадиз пис-пис гафар лугьуда, гьада лагьайтIа – адан бубадиз; ада масадан дидедиз экъуьгъда, гьада лагьайтIа – адан дидедиз».

Аллагь Таалади диде-бубадиз хъсанвал авун веси авунва ва Къуръанда лагьанва (мана): «Аллагьди квез Вичелай гъейри садазни ибадат тавун ва диде-бубадиз хъсанвал авун эмирнава. Нагагь ви патав диде-бубадикай сад ва я абур кьведни кьуьзуь яшдив агакьайтIа ва зайиф хьайитIа, абуруз такIан гафар лугьумир, гьатта «уф!» хьтин гафни. Абуру ийизвай крар абуруз къадагъа ийимир ва абурухъ галаз иердиз ва хъуьтуьлдиз рафтарвал ая. Регьим авуналди, абурув эдеблувилелди эгечI, ва дуьа кIела: «Я зи Рабби ﷻ! Абуруз регьим ая, гьикI зун аял тир чIавуз абуру заз регьим ийизвайтIа»» («Аль-Исраъ» сура, 23-24-аятар).

Гьар са яш тамам хьанвай ва кар ийиз жедай касдиз (мукаллаф) Аллагь Таалади анжах са Вичиз ибадат авун эмирнава ва им диде-бубайриз хъсанвал авунин эмирдихъ галаз алакъалу авунва. И эмирар чеб-чпихъ галаз гьи саягъда алакъалу я кьван?

ГьикI чун и дуьньядиз атунин гьакъикъи себеб анжах Аллагь ﷻ ятIа, ва Ам – гьакъикъатда чун хвена чIехи авурди ятIа, гьакI диде-бубани чун хунин вилериз аквадай себеб ва вилериз аквадай тербиячияр я. Инсандихъ галаз алакъалу тир яратмишун, агъавал ва регьим хьтин Аллагь Тааладин ерияр сифте чи диде-бубайрилай дуьздал акъатна.

Гьахьняй Пайгъамбарди ﷺ лугьудай: «Диде-бубадиз хъсанвал авун алава кпIунилай, сив хуьнилай, чIехи ва гъвечIи гьаждилай ва Аллагьдин ﷻ рекье дяве авунилай къиметлу я». Дидебубайриз хъсанвал авунин мажбурнама абур кьуьзуь хьайила генани артух жезва, вучиз лагьайтIа яш хьурдавай идахъ абурун муьгьтежвал гзаф жезва.

Гьавиляй я чаз диде-бубадиз гьатта «уф!» гафуналди такIанвал къалурун къадагъа авунвайди. Им инсанри чпин такIанвал къалурдайла лугьузвай виридалайни тIимил затI я. Ибн Аббаса лагьана: «Нагагь такIанвал къалурун патал «уф!» гафунилайни гъвечIи гаф авайтIа, Аллагьди ﷻ гьамни къадагъа ийидай».

Пашманвал

Квез чир хьухь хьи, сефилвал – им суфизмдин терефдаррин ери я, ва Аллагь Тааладиз сефил рикI кIани я. Аллагьдиз ﷻ лукI кIан хьайила, адан рикIе адаз шел ва пашманвал гъидай са затI твада. Халикьдиз ﷻ лукI гзаф такIан хьайила лагьайтIа, адан рикIе шадвилихъ ва машгъулатдихъ майил ийидай са затI твада. Пайгъамбар ﷺ вахтунин чIехи паюна сефил яз жедай ва гьамиша фикирар ийидай. Пашманвал авачир рикI, инсан авачир кIвал хьиз, чкIида. Инсанди гъам чIугвазвайди адан мукьвал-мукьвал сузайри къалурда. Пашманвили гьакIни инсандиз секиндиз тIуьн нез манийвал ийида. Дувандин юкъуз мусурмандин чIехи пай хъсан крар ада дуьньядин уьмуьрда синемишай гъамарикай ва къайгъуйрикай ибарат жеда. ГьикI гьар са затIунал закат къвезватIа, гьакI акьулдал къвезвай закатни яргъал чIугвазвай гъам-хажалат я.

Суфьян ибн Уяйнади лагьана: «Нагагь са жемятдикай тир гъам чIугвазвай са кас шехьайтIа, Аллагьди ﷻ а жемятдиз регьим ийида».

Гишинвал

Гишинвал – им суфийрин ери ва нефсинихъ галаз женг чIугунин чарасуз герек тир шартIарикай сад я. Гишинвилин эдеб – им инсанди адет яз ишлемишзавай тIуьнин кьадар кацин япуз барабар кьадардал кьван тIимиларун я. Гишинвал – им нур, тухвал лагьайтIа – цIай я. А цIай хкахьдач, та вичин иеси кудалди. Тухвал – им дуьньядин уьмуьрдин крар авун патал куьлег я, гишинвал лагьайтIа – гьамишалугъ уьмуьрдин крарин куьлег.

Ктабда ахъайзава хьи, Фатимади Аллагьдин Расулдиз ﷺ фан кIус гъайила, ада хабар кьуна: «Им вучтин кIус я, я Фатима?» Ада лагьана: «Ам за чрай бицIи тIунутI я. Зи руьгьдиз секинвал жагъизвачир, та за ваз адан пай гъидалди». Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Им ви бубади пуд йикъан къене тIуьр сад лагьай тIуьн я».

Гзаф гишинвиляй са шейх шехьайла, адавай шехьунин себебдикай жузуна. Ада ихьтин жаваб гана: «Ваз чизвачни мегер, зи гишинвиливай Аллагьдиз ﷻ кIанзавайди зун шехьун тирди?!» Са шейхдиз суткада садра тIуьн незвай инсандикай ахъайна. Ада лагьана: «АкI сиддикьунри (кьетIендиз Аллагьдиз ﷻ мукьвабуру) незва». Адавай суткада кьве сеферда тIуьн незвайбур вужар я лагьана хабар кьуна. Ада лагьана: «Ам иман гъанвайбурун тIуьн я». Адавай суткада пудра тIуьн незвайбурукай хабар кьурла, ада лагьана: «Ви кIвалинбуруз лагь, ваз тIун гьазурдайвал».

Абу Абдуллагь бин Хафифан сухтайрикай сада ахъайдай: «Муаллимди заз гьар нянихъ сив хкудун патал цIуд кишмиш гъун буйругъна. Заз ам язух атана ва са сеферда адаз цIувад кишмиш гъана». А чIавуз ам заз килигна ва жузуна: «Ваз икьванбур ни гъваш лагьана?» Ада абурукай анжах цIуд тIуьна ва амайбур туна».

ДАГЪУСТАНДИН МУФТИЙ, ШЕЙХ АГЬМАД ЭФЕНДИ АБДУЛАЕВ