Гъейрат
Гъейрат
Квез чир хьухь хьи, гъейрат (ревность) – им маса касди гьи карда хьайитIани иштирак авуна кIан тахьун я. Машгьур вали аш-Шиблиди лагьана: «Гъейрат кьве жуьре ава: инсандин гъейрат нефсерихъ ва Аллагьдин ﷻ гъейрат рикIерихъ». Аш-Шиблиди гьакIни лугьудай: «Аллагьдин ﷻ гъейрат инсандин нефесрихъ – им абур Аллагь Тааладилай гъейри са маса затIунихъ гьавайда харж авун я».
Лугьузва: «Гъейрат кьве жуьре ава: Вичин лукIрахъ авай Аллагь Тааладин гъейрат – им Раббидиз ﷻ Вичин кIани лукIра инсанривай тIалабна кIан тахьун я. ЛукIраз Аллагьдихъ ﷻ авай гъейрат – лукIра вичин вири гьалар ва гьар са нефес анжах тек са Аллагь Тааладиз бахш авун я. Аллагьдихъ ﷻ гъейрат хьуни лукI Халикьдин ﷻ эмирар вине кьуниз ва Ам патал вичин крар михьи авуниз мажбур ийизва».
Чир хьухь, Аллагь Тааладин къайда Вичин кIанибурун (валийрин) гьакъиндай ихьтинди я: эгер Халикьдилай ﷻ гъейри са маса затIуни абурун рикIера чка кьуртIа, я тахьайтIа нагагь Халикьдилай ﷻ гъейри абуру чпин фикир маса затIунал желб авуртIа, Аллагьди ﷻ и карда абуруз манийвал гуда. Аллагьди ﷻ абурун рикIерихъ гъейрат ийизва ва, абура авай вири чара затIарикай азад авуна, тамамвилелди ва рикIин сидкьидай Вичихъ элкъуьрзава. Им Адам пайгъамбардихъ галаз хьайи дуьшуьшдиз ухшар я. Адама вич гьамишалугъ яз Женнетда хьунухьиз гьазурайла, Аллагьди ﷻ ам анай акъудна. Гьахьтин кар Ибрагьим пайгъамбардизни хьана. Ада вичин хва Исмаилал шад гьейранвал ийиз хьана. Аллагьди ﷻ адаз вичин хва къурбанд авун эмирна, та адан рикIяй шад гьейранвилин гьисс акъатдалди ва адан руьгь адакай михьи жедалди. Адалай кьулухъ Халикьди ﷻ хцин паталай гьер къурбанд авун эмирна.
Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Аллагь Тааладилай гзаф гъейрат авай касни авач. Гьа гъейрат себеб яз Халикьди ﷻ вири абурсузвилер къадагъа авуна: чинеба ва ачухдиз ийизвайбур. ГьакIни Пайгъамбарди ﷺ лугьудай: «Гьакъикъатда, Аллагьдиз ﷻ гъейрат ава ва, гьакъикъатда, мусурмандизни гъейрат ава. Аллагь Тааладин гъейрат, иман гъанвай лукIра Аллагьди ﷻ адаз къадагъа авунвай крар ийидайла, дуьздал акъатзава». Алимри къейдна: «Винидихъ гъанвай гьадисра Аллагьдикай ﷻ лугьудайла, Адан гъейрат инсанриз хас тир гъейратдиз ухшар туш. Вучиз лагьайтIа нукьсанар къалурзавай ерияр Аллагьдиз ﷻ кхьена виже къведач. Аллагьдин ﷻ ерияр Адан махлукьатрин ерийриз ухшар туш. Халикьдин ﷻ ерийра авай гъейратди Ада абурсуз крар авуникай акъвазарзавайди, абур къадагъа ийизвайди ва абурукай хуьзвайди къалурзава. Вучиз лагьайтIа гъейратлу касдиз, вичи вуж гъейрат ийизватIа, гьам эдебсуз къайдада вич тухуникай хуьн хас я. Идаз Пайгъамбардин ﷺ ихьтин гафари баян гузва: «Гьа гъейрат себеб яз Халикьди ﷻ вири айиб крар къадагъа авуна», яни абурукай хвена ва абур къадагъа авуна. Аллагь Таалади лагьана (мана): «Лагь, я Пайгъамбар: гьакъикъатда, зи Раббиди абурсуз крар къадагъа авуна, кIантIа абур ачухбур хьурай ва я чинебанбур» («Аль-Араф» сура, 33-аят).
Ас-Сарий ас-Сакатидилай агакьарайвал, са сеферда ам алай чкадал Аллагьдин ﷻ гафар кIелна (мана): «Вуна, я Пайгъамбар, Къуръан кIелайла, Чна ви ва гьамишалугъ уьмуьрдихъ инанмиш туширбурун арада абур агалзавай перде эцигна» («Аль-Исраъ» сура, 45-аят). А чIавуз Сария асгьабривай хабар кьуна: «Квез ам вучтин перде ятIа чидани? Ам гъейратдин перде я. Аллагь Тааладилай гзаф гъейрат авай са касни авач». Сариядин «ам гъейратдин перде я» гафарин мана ам я хьи, Аллагь Таалади имансузар диндин гьакъикъивал чир хьуниз лайихлу туширбур яз авуна (Аллагьди ﷻ имансузар диндин гьакъикъивилин гъавурда акьадайбур авунач).
Аллагь Таала лап гъейратлу я
Аллагьдин ﷻ гъейратдал а кардин гъавурда акьазва хьи, Халикьди ﷻ Вич чирун патал Вичин рекьелай гъейри маса рехъ авунвач. Мад лугьузва хьи, Аллагьди ﷻ, Ам михьи я, са пайгъамбардиз вагьйу ракъурна: «Флан касдиз захъ игьтияж ава ва Зазни адахъ игьтияж ава. Эгер ада зи игьтияж кьилиз акъудайтIа, За адан игьтияжни кьилиз акъудда». А пайгъамбарди Аллагьдиз ﷻ лагьана: «Я Къудратлу Аллагь, Ваз са нихъ ятIани гьикI игьтияж хьун мумкин я?!» А чIавуз Аллагь Таалади лагьана (мана): «А касдин рикIе Залай гъейри маса кас ава. Къуй ада вичин рикI адакай азад авурай ва За адан игьтияж кьилиз акъудда».
Диндар инсанрикай сада лагьана: «Зун Лубнан дагъ алай чкадилай фидайла, садлагьана ракъини ва гару канвай са жегьил гада пайда хьана. Адаз зун акунмазди, адаз текдиз амукьиз кIанз, захъай катиз гатIумна. За адаз лагьана: «Я зи стха, насигьатдин са гаф кьванни лагь, белки заз адакай хийир жедатIа». А вахтунда ам тадиз захъ элкъвена ва лагьана: «Мукъаят хьухь, Аллагь ﷻ лап гъейратлу я. Адаз Вичин лукIран рикIе Вичелай гъейри са касни акуна кIанзавайди туш».
Руьгьдин муаллим Абу Али ад-Даккака лагьана: «Са бедеви Аллагьдин Расулдин ﷺ мискIиндиз гьахьайла ва ана вичин гъвечIи игьтияж авурла, асгьабриз ам тадиз акъудиз кIан хьана. Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Бедевиди эдебсуз кар авуна». Асгьабрик къалабулух акатна, регъуьвал квахьай инсан акурла абуруз залан хьана. ГьакI Аллагь Тааладин чIехивал чир хьайи инсандизни рикIе къайгъусузвал аваз зикир ийизвай касдиз яб гуз залан жезва, гьикI четин ятIа муьтIуьгъ жез а касдиз, ни Халикьдиз ﷻ ибадат ийизватIа, амма гьа са вахтунда Адаз кутугай гьуьрмет ва эдеб тийиз.
