Рушаз лакIаб гана
Мукьва-кьилийриз руш хьана ва адаз чи рушан хьтин тIвар гана. Гила, абур тафаватлу авун патал, зи рушан тIварцIел мукьва-кьилийри «чIехи» гаф алава хъийизва. Заз ахьтин алава бегенмиш туш. ЛакIаб хьиз аквазва. Абур гьикI гъавурда твада, зи рикIиз а кар такIан тирди?
Алимдин жаваб:
ТIвар гун – хизандин уьмуьрда виридалайни еке метлеб авай вакъиайрикай сад я. ТIвар инсандин кьилдинвилин важиблу паярикай сад я. Ада инсандин жинс, миллет ва дин тайинардай мумкинвал гузва. Гьавиляй аялдиз тIвар хкядайла ам гьакI са иердиз ван къведайди ваъ, винидихъ лагьай лишанрихъ галаз кьадайди хьун ва тарифдиз лайихлу тир мана авайди хьун важиблу я.
Абу Дардади агакьарайвал, Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Дувандин юкъуз квез куь тIвар ва куь бубадин тIвар кьуна эверда. Гьавиляй аялриз хъсан тIварар це» (Абу Давуд).
ТIварар куьруь авуниз ва я тIварцIихъ («чIехи/гъвечIи») гафар гилигуниз талукь яз лагьайтIа – ина а тIварцIин жуьре алчах ийидай ва я чIурувилихъди дегишардай тегьердиз элкъезвани, элкъвезвачни тайин авун важиблу я. Имам ан-Нававиди вичин «Аль-Азкар» ктабда кхьизва: ««Сагьигь аль-Бухари» ктабда гъанвай гьадисра лугьузва хьи, Аллагьдин Расулди ﷺ бязи асгьабрин тIварар куьруь ийизвай. ГьакI, месела, бязи вахтара ада Абу Гьурайрадиз (гафба-гаф – «шенпIидин буба») Абу Гьирр («кацин буба») лугьузвай. Са сеферда ада Аишадиз лагьана: «Я Аиш» ва ада Анжашадиз лагьана: «Я Анжаш»».
Гьахьняй иер тегьерда виридан рикIел хкун важиблу я хьи, куь рушаз флан касдин гьуьрметдай тIвар ганвайди я, ва садани а иер тIвар дегишар тавунайтIа, квез хуш жедай. Сифте нубатда а кардиз куьне лазим тегьерда фикир гана кIанда ва гьакIни руша вичини вичин тIвар дуьз лугьудайвал кIевивал авун важиблу я.
Зи фикирдалди, и месэла са вахтунилай вич-вичелай гьял жеда. Важиблу я, куьне лугьудайла тIалабунин жуьреда лугьун, векъи саягъда ваъ, вучиз лагьайтIа тIварцIихъ «чIехи» гаф алава хъувуник алчахардай мана квач, амма ятIани, эгер квез ахьтин алава бегенмиш туштIа, квевай квез кIандайвал авуртIа жеда.
Психологдин меслят:
За фикирзавайвал, куьне ачухдиз абуруз акI лагьайтIа, ида къал акъатунал гъида ва куьн кумукьда. Абур гзаф ава ва куь арада мукьвавилин алакъаяр ава. Ида абурун пад гужлу ийизва. Абуру куь рушаз «чIехи» гаф алава тавуна тIвар лугьунин мумкинвал тIимил я.
Амма и гаф дуьм-дуьз яшдиз талукь туш, гзаф мумкин я ада жендекдин чIехивал къалурзава. Гьелбетда, вирида адаз чIехиди лугьудайла, рушаз иер аквадач. Им са рушазни бегенмиш жедайди туш, гьа жергедай яз куь рушазни.
Гьисабдиз къачун лазим я хьи, куь мукьва-кьилийри рушаз такIанвиляй, я тахьайтIа квез гьуьрмет тийизвайвиляй акI лугьузвач, гьакI адет хьанвайвал лугьузва. Куь руш сад лагьайди туш, вичин яш «чIехи» гафуналди кьетIендиз къейд ийиз кIанзавайди.
Аялри чпи сифте гьатта дамах авун мумкин я, чпиз «чIехи» лугьузвайвиляй, амма ахпа, жаван яшдив агакьайла, бегенмиш тахьун мумкин я. Ина авай вири къулайсузвал ам я хьи, руш патал «чIехи» гаф хуш къведай гаф туш.
Ина гьихьтин къарар хьун мумкин я? Лап регьятди. Мукьва-кьилийривай куь рушаз акI лугьун тавун истемишунин чкадал, гзаф хъсан жеда, эгер вири рази жедай алава теклифайтIа.
Гьар хизанри и месэла гьар жуьреда гьялзава. Садбуру тIварцIихъ фамилия гилиг хъийизва, амма им гьамиша мумкин туш ва четин я. Абуруз гьакI «чIехи» лугьуз регьят я. Амма «чIехиди» ва «гъвечIиди» гафарал регьятдиз элячIзава. Амма са тIимил алахъна кIанда, вири адахъ вердиш жедалди: куьне кIевивилелди, амма векъивилелди ваъ, абуру «чIехи» гафунин паталай «чIехиди» лугьудайвал истемишиз гатIума. Адет яз ида гзаф вахт кьазвач, пуд вацра гуьзчивал авун бес жезва.
Кьилинди – мукьвабурухъ галаз къалмакъал тавун я, анжах гьар юкъуз «чIехи» гаф «чIехиди» гафунал дегишарун абурун рикIел хкана кIанда.
Идалай кьулухъ рушан кефиник хкIадач, адаз «чIехиди» лугьудайла. И гаф адан бедендиз талукь туш ва ада рушаз хъел гъидач.
