Куьруь насигьатар
Авайдал рази хьун
ТIимилдал рази хьун, я тахьайтIа гзаф затIар кIан тахьун – им жуваз авачирди кIан тахьун, авайдал рази хьун ва Аллагьди ﷻ кхьенвай паюнал нефсини разивал къалурун я. Вичиз авай затIунал рази кас девлетлу я, гьатта адаз гишинзаваз хьайитIани.
Акьуллу кас ам я хьи, ни вичиз авай шейэралди дуьньядин крар кьиле тухузватIа ва абур ахпадал вегьез жезватIа, амма эхиратдин уьмуьрдин крар гьакъисагъвилелди ва ахпадал тевегьна ийизватIа, гьакIни диндин крар чирвилерихъ галаз кьурвал ийизватIа.
Авайдал рази хьуни инсанди суткада са сеферда хуьрек тIуьн истемишзава. Суткада кьве сеферда хуьрек незвайдаз авайдал разиди лугьузвач.
Аллагь Таалади вад шей вад чкада эцигна: чIехивал – Аллагьдиз ﷻ муьтIуьгъ хьуна; алчахвал – Аллагьдиз ﷻ аси хьуна; лап еке гьуьрмет – ибадат авун патал йифиз ксун тавуна; арифдарвал – ичIи хуквада; девлет – авайдал рази хьуна. Аль-Каттаниди лагьана: «Низ масадаз авайди кIанзавачтIа ва вичиз авайдал рази ятIа, ада гьайбат къазанмишна».
Са диндар касди ахъайна: «Гьаждин вахтунда зун Жунайд аль-Багъдадидин патав ацукьнавайла, адан патав са кас атана ва вад виш динар гъана, абур алимдин вилик эцигна ва лагьана: «Им муьруьдриз пая». А чIавуз Жунайда жузуна: «Ваз мад динарар авани?» Ада жаваб гана: «Эхь, заз мад гзаф динарар ава». Алимди адавай хабар кьуна: «Ваз мад динарар хьана кIанзавани?» Инсанди эхь лагьай жаваб гана. А вахтунда Жунайда лагьана: «Къахчу ви динарар, чалай вун абурухъ гзаф муьгьтеж я» ва адавай пул кьабулнач.
Кисун
Квез чир хьухь, эй мусурманар, кисун – халисан итимрин ва акьалтIай инсанрин ери я, ам Аллагь Тааладиз мукьва хьунин эдебрикай я. Эгер инсанди анжах вичиз лазим ихтилатар ийиз хьайитIа, амни кисна акъвазнавайбурун жергедай я. Кисна акъвазунихъ Пайгъамбарди ﷺ гьевеслу ийизвай: «Жуван мез хуьх, вучиз лагьайтIа вуж кисна акъвазнаватIа, ам къутармиш жеда. Къуй ваз ви кIвал бес хьурай ва жуван гунагьрин патахъай шехьухь».
Ваз рахаз кIанзавайла – кисна акъваз, кисна акъвазиз кIан хьайила – рахух.
Виле акьун тавун
Вири менфят виле акьун тавуна (вич вине такьуна ва машгьурвал кIан тахьуна) ава. Алай девирдин гьал ва инсанрин къилихар фикирдиз къачуна, жуван крар ашкара ийиз тади ийимир. Лагьанва:
Машгьурвал – бедбахтвал я, Амма виридаз ам кIанзава. Виле такьурвал – секинвал я, Амма вири адавай къерех жезва.
Бишра лагьана: «Машгьурвал кIанзавай касди даим уьмуьрдин ширинвал дадмишдач». Са шейхди вичин муьруьддиз насигьат авуна: «Са чIавузни элкъвена къваларив гвай ксарилай жув лайихлу яз гьисабмир ва гьамиша муьтIуьгъди яз хьухь ва агъада авайдай гьисаб. И дуьньядин къайгъуйрикай ва ви машгьурвал хкажзавай чкайрикай кьил къакъуд. Дуьнья ва такабурвал абурун гуьгъуьна гьатнавайбуруз тур. И дуьньяда ваз такIан крарал машгъул хьухь ва абурун туькьуьлвал дадмиша. И дуьньядай фенвай дустарикай ва чидай ксарикай менфят авай тарс хкуд. Ваз чир хьухь хьи, абур санизни квахьдач, абур чпин чкайрал аламукьда, та чун абурухъ агалтдалди ва абурухъ галаз санал жедалди».
Диндин стхайрин кьилив фин
Ктабра кхьенва хьи, диндин кьве стха сад-садал гьалтна ва абурукай сада муькуьдавай хабар кьуна: «Вун гьинай хквеза?» Кьвед лагьайда жаваб гана: «За Къадагъа алай КIвалел (Кябедал) гьаж авуна ва Пайгъамбардин ﷺ сурал фена. Вун гьинай хквезва?» Сад лагьайда жаваб гана: «Зун Аллагь ﷻ патал заз кIанзавай зи диндин стхадин патавай хквезва». Гьаж авурда жузуна: «Вуна заз диндин стхадин кьилив фена хьайи суваб зи гьаждин сувабдихъ багъишдачни?!» Диндин стхадин кьилив фейиди, кьил агъузна, яргъалди кисна акъвазна. И чIавуз адаз чинебан сесинин ван хьана: «Диндин стхадин кьилив фин Аллагьдин ﷻ вилик виш суннатдин гьаждилай багьа я». Пайгъамбарди ﷺ лугьудай: «Диндин стхадин кьилив физвай касдихъ галаз пудкъанни цIуд агъзур малаик физва».
Имам аш-Шаараниди вичин устаз Али аль-Хаввасавай хабар кьуна: «Алай девирда диндин стхайрин патав фин герек яни, я тахьайтIа абур генани важиблу кардивай масанихъ алудунин хатавилиз килигна, абурун патав тефейтIа хъсан яни?» Шейхди жаваб гана: «Сифте жуван ният михьи ая, ахпа алад. Туьгьмет авуниз лайихлу я анжах а кас, вуж темягькарвилин мураддалди физватIа».
