Къуръандин «аль-Бакъара» сура
эвел алатай нумарайра
- Квез гунагь жедач, эгер куьне кIан хьунин патахъай дишегьлийриз айгьам авуртIа ва нагагь ам (эвленмиш хьунин ният) рикIе чуьнуьхайтIа.
Аллагьдиз чизва абур куь рикIел жедайди. Амма эвленмиш хьунин патахъай абуруз чинеба гаф гумир ва анжах (Шариатди) ихтияр ганвай гафар лагь. Некягь авунин къарар кьабулмир, та (абурун иддадин) вахт куьтягь жедалди. Чир хьухь, гьакъикъатда, Аллагьдиз куь рикIе вуч аватIани чизва ва Адахъай мукъаят хьухь. Чир хьухь, Аллагь – Гъил Къачузвайди, жаза Дегишарзавайди я.
- Квез гунагь жедач, нагагь куьн папарихъ галаз абурук хкIун тавуна (месин алакъаяр тахьана) ва абуруз некягьдин савкьват (магьар) тайин тавуна чара хьайитIа. (Квевай абурухъ галаз чара хьайитIа жеда, амма а чIавуз) Абуруз тайин авунвай савкьват це: девлетлуда – мумкинвилиз килигна ва кесибдини – мумкинвилиз килигна. Им (савкьват гун) – хъсан къилихар авайбурун мажбурнама я.
- Эгер куьн абурук хкIадалди (месин алакъаяр жедалди), амма абуруз некягьдин савкьват (магьар) тайин авурдалай кьулухъ чара хьайитIа, (абуруз къвезва) тайин авунвай (магьардин) зур пай, нагагь абуру (папари) багъишламиш тавуртIа (магьар кIандач лагьайтIа) ва я некягьдин икьрар гвай касди багъишламиш тавуртIа. Багъишламишун Аллагьдихъай кичIе хьуниз мукьва я. Куьн сад-садахъ галаз акьалтIай намуслувилелди тухуз рикIелай алудмир. Гьакъикъатда, Аллагьдиз куьне вуч ийизватIани аквазва.
- КпIар хуьх ва (иллаки) юкьван капI. Аллагьдин вилик муьтIуьгъ яз акъваз (Асгьабрин девирдилай гатIумна «юкьван» кпIунин патахъай фикиррин садвал авач: ам я экуьнин, я нисинин капI я, амма чIехи пай алимри гьисабзавай хьи, ихтилат рагъдандин кпIуникай физва).
- Эгер квез кичIезватIа (хатавиле аватIа) капI ая физ-физ ва я балкIандал алаз. Куьн хатасузвиле хьайила, Аллагьдиз зикир ая, Ада квез течизвай крар чирна хьи.
- Квекай вуж жувалай кьулухъ папар туна кьейитIа, веси (кхьена кIанзава) папарин менфятдиз – са йисан къене (абур) хуьнин патахъай ва (абур кIвалерай) акъуд тийидайвал. Амма абур (чеб) хъфейтIа, квез гунагь жедач, абуру (Шариатди) тайин авунвайдахъ галаз кьурвал авуртIа (вучиз лагьайтIа и дуьшуьшда а дишегьлийри чпи-чеб абуруз авай хуьнин ихтиярдикай магьрум ийизва). Аллагь – Къудратлуди, Арифдарди я. (Гуьгъуьнлай ахьтин весидин чарасузвал «ан-Ниса» сурадин 12-аятди амал аламачирди яз малумарна, ана ирсинин тайинарнавай паяр къалурнава. Адалай гъейри, са йисан яргъивал авай иддадин къайда «аль-Бакъара» сурадин 234-аятди амал аламачирди яз гьисабна. Ана лугьузва хьи, хендедадин идда кьуд варзни цIуд йикъаз барабар я).
- Чара хьанвай дишегьлийриз – тайин авунвай эвез. Им Аллагьдихъай кичIебурун мажбурнама я. (И аятдин гъавурда кьве жуьреда акьун мумкин я: 1) Ана ихтилат чара авунвай дишегьлидиз гузвай савкьватдикай физва. Идакай винидихъ лагьанай (236-аят). 2) Ина папаз идда авай вахтунда гъуьлуь адаз тIалакь гайила, ада паб хуьнин чарасузвиликай лугьузва).
- Гьа икI Аллагьди куьн Вичин аятрин гъавурда твазва (куьн кьве дуьньядани муьгьтеж жедай шейэрин), куьне фикир ийидайвал.
- Ваз акуначни мегер чпин кIвалер гадарна фейибур (ваз абурукай чизвачни кьван) – абур агъзурралди авай – кьиникьдикай кичIела? Аллагьди абуруз эмирна: «Йикь!» (Абур вири садни амачиз кьена) Ахпа Ада абурал чан хкана (абуру чеб патал тарс хкуддайвал: Аллагьдин кьадардикай къутармишвал авач). Гьакъикъатда, Аллагь инсанар патал жумартлу я, амма чIехи пай инсанриз чпиз авур хъсанвал чир тежербур я.
- Аллагьдин рекье дяве ая ва чир хьухь (рикIелай алуд тавуна), Аллагь – Ван Къвезвайди, Чизвайди я.
- Ни Аллагьдив хъсан бурж вугайтIа (рикIин сидкьидай мал-девлет диндин игьтияжриз харж ийиз ва игьтияж авайдав файдасуз бурж вугуз), адаз Аллагьди ам (харжнавай мал-девлет) шумудни са сеферда артухарда. Аллагьди тIимиларзава (ризкьи) ва артухарзава (ам Вичиз кIан хьайидаз). Куьн Адан патав хкида (эвез агакьарун патал).
- Ваз Исраилан несилрин чIехи мертебада авай инсанар акуначни мегер (яшамиш хьайи) Мусадилай кьулухъ (ваз абурукай чизвачни кьван)? Ингье абуру чпин пайгъамбардиз лагьана: «Чаз пачагь тайинара, чна (адахъ галаз санал) Аллагьдин рекье дяве ийидайвал». Ада хабар кьуна: «Квез дяве авун эмир авурла куьне дяве тавуртIа гьикI жеда?» Абуру (чувудри) жаваб гана: «Вучиз чна Аллагьдин рекье дяве ийидач кьван, чун чи кIвалерай акъуднава ва чи аялривай къакъуднава хьи?» Амма абуруз дяве авун эмир авурла, са тIимилбур квачиз, абуру ийидач лагьана. (Имансуз чувудри иман гъанвайбур абурун чилерилай чукурзавай, рекьизвай ва есирда кьазвай. Яргъал вахтунда иман гъанвайбуруз чпин душманрихъ галаз ийидай дяведа кьиле акъваздай регьбер авачир. А чIавуз иман гъанвай чувудри Мусадин стха Гьарунан тухумдай тир пайгъамбардивай тIалабна, ада абуруз гьаким тайин ийидайвал ва ада чеб имансузрихъ галаз дяве ийиз тухудайвал. А вахтунда абурун пайгъамбарди абурувай жузуна: «Квез дяве авун эмир авурла куьне дяве тавуртIа гьикI жеда?» - дугъриданни абур дяведиз физ гьазур яни, я тахьайтIа абуру гьакI лугьузвай гафар яни. Эгер Раббиди ﷻ абуруз дяве авун эмирайдалай кьулухъ абуру ийидач лагьайтIа, абурал Аллагьдин ﷻ жаза къведа хьи. Гьелбетда, са халкьдизни рикIин къеняй дяве кIанзавайди туш, ам лап четин ва хаталу кар я эхир. Чувудри чпиз рикIивай дяве ийиз кIанзавайдахъ чпин пайгъамбар чIалахъарна ва чпиз дяве ийиз кIан хьунин себебдин гъавурдани туна: «Вучиз чна Аллагьдин рекье дяве ийидач кьван, абуру чун чи кIвалерай акъудна ва чи аялривай къакъудна хьи?» (Матуриди)). Аллагьдиз пис инсанрикай (вири) чизва.
- Абурун пайгъамбарди лагьана: «Аллагьди квез пачагь яз Талут тайин авуна». Абуру лагьана: «Адакай чи пачагь гьикI жеда кьван, гьукумдиз адалай чаз гзаф ихтиярар ава хьи! Адаз девлет авач!» Пайгъамбарди лагьана (абуруз): «Гьакъикъатда, Аллагьди ам куьн патал хкяна ва адаз гзаф чирвилер (иллаки дяведин крара) ва бедендин къуват гана. Аллагьди гьукум Вичиз низ гуз кIан хьайитIа, гьадаз гуда. Аллагь – Вири КьатIудайди, Чидайди я».
- (Аллагьди Талут тайин авунвайди тестикьардай лишан къалурун тIалабзавай девлетлу инсанриз жаваб яз) Пайгъамбарди абуруз лагьана: «Гьакъикъатда, адан гьукумдин лишан ам жеда хьи, квез сандух гъида, ана куь Раббидин патай секинвал (Таврат) ва Мусадин несилдини Гьарунан несилди (чпелай кьулухъ) тур шейэр жеда. Ам (сандух) малаикри гъида. Гьакъикъатда, им куьн патал лишан я, эгер куьн иман гъанвайбур ятIа».
- Талут кьушун галаз рекье гьатайла, ада лагьана: «Аллагьди куьн вацIалди ахтармишда. Ни адай хъвайитIа (цихъ къанихвал кьена), ам захъ галаз жедач. Ни ам (гьатта) дадмишни тавуртIа, ам захъ галаз жеда, белки са гъапа авай (яд са) гъилелди къачуртIа». Анай хъвана (яд) вирида, тIимилбур квачиз. (Пис чимивал авайтIани, Талута аскерриз анжах са гъапа авай яд хъвадай ихтияр ганвай ва лагьана хьи, ни гзаф хъвайитIа, ам адан аскеррикай ва терефдаррикай жедач. Им дяведин вилик руьгьдин викIегьвал ва низам ахтармишун патал имтигьанрикай сад тир. Аскеррин чIехи пай имтигьандай акъатнач – абуру вацIай яд хъвана ва Иордан вацIун муькуь пата авай душмандин кьушун акурла абуруз гьасятда акьван кичIе хьана хьи, абур вири катна. Талутан анжах пуд вишехъ галаз вафалу аскерар вацIун а патаз экъечIна (Ибн Касир)). Ам иман гъанвайбурухъ галаз адалай (вацIалай) элячIайла, абуру лагьана: «Къе чаз Жалутаз ва адан кьушундиз акси къуват авач». Аллагьдин вилик акъваздайдахъ инанмиш тирбуру лагьана: «Шумуд сеферда Аллагьдин кьадардалди тIимил кьушун зурба кьушунрал гъалиб хьана!» Аллагь сабурлубурухъ гала хьи.
- Абур (Талутан гуьгъуьна аваз фейи иман гъанвайбур) Жалутан ва адан кьушундин вилик акъвазайла, (Аллагьдивай куьмек тIалабиз) абуру лагьана: «Чи Рабби! Чал сабур ракъура, чи къадамар (ва чи рикIер дяведин майданда) мягькемара, (чи душманрин рикIера кичI тура) ва имансуз инсанрал гъалибвал къачуз чаз куьмек це».
- Абуру (иман гъанвайбуру) кукIварна (Жалутан кьушун) Аллагьдин кьадардалди. Давуда Жалут кьена ва Аллагьди адаз гьукум ва арифдарвал гана ва адаз Вичиз кIандай чирвилер гана. (Эхир кьве кьушунни дереда сад-садал гьалтна – иман гъанвайбур Талут кьиле аваз ва чпин арада Жалут авай имансузар. Библияда Талутаз Саул лугьузва, Жалутаз – Голиаф. Ана адакай филистимлянар тIвар алай бутперес халкьдикай тир гзаф зурба аскердикай хьиз лагьанва. Раббиди иман гъанвайбурун дуьадиз жаваб гана ва абуру, Адан кьадардалди, Жалутан кьушун кукIварна. Талутан кьушунда гележегда пайгъамбар жедай Давуд авай ва ада Жалутни кьена. Адалай кьулухъ имансузрин кьушун чкIана ва абур кукIварна). Нагагь Аллагьди садбуралди муькуь инсанар кьуна акъвазарзавачиртIа, чил чIур жедай (имансузар викIегь жедай). Амма Аллагь алемриз жумартлу я.
- Ибур Аллагьдин аятар я. Чна абур кIелзава ваз (я Мугьаммад) дуьзвал кваз (хьайи-хьайивал). Вун, гьакъикъатда, (Аллагьдин) пайгъамбаррикай сад я.
КьатI ама.
