Калям Шариф – Къуръандин манайрин таржума

эвел алатай нумрада

Идалай кьулухъ «муташабигьатдин» гъавурда акьунин мумкин тир рекьерикай лагьайтIа жеда:

1. Тафвид – баян гун кьабул тавун ва ачух тушир гаф вуч лагьай чIал ятIа анжах Аллагь Тааладиз чизвайди хиве кьун.
2. Таъвиль – а гафуниз баян гун, яни ачух тушир гафунин манайрикай, ам араб чIалан къайдайрихъ галаз дуьз къведайвал ва Аллагь Тааладин гьакъиндай нукьсан къалур тийизвайди жедайвал, кьадай мана хкягъун.

Тафвид ва таъвиль – им танзигьдин кьве рехъ я, инанмишвилин бинеяр ваъ, бине, чна лагьайвал, - танзигь я хьи. Гьаниз килигна, танзигь тафвиддилай ва я таъвилдилай сифте я, гьикI хьи ам – кьилин асул бине, тафвидни таъвиль лагьайтIа, Къуръандинни Суннадин текстерин гъавурда акьунин кьве рехъ я. Сад лагьай рехъ – тафвид – виликан чIехи пай алимри хъсанди яз гьисабзавай. Амма гьа са вахтунда абуру алемрин Раббидин шикил лугьун кутуг тавунвай «истава» глаголдин манаяр инкар ийзвай, сифте нубатда «аваз хьун (са чкада) ва ацукьун». ГьакI, имам Абу Гьанифади «Васия» ктабда кхьизва:

«Чна тестикьарзава Аллагь Таала Аршдал адахъ муьгьтежвал авачиз «истава» хьанвайди, ва Ам адан винел алач, ва Ам - Арш ва амай алем Хуьзвайди я ва Ам абурухъ муьгьтеж туш. Эгер Ам Аршдихъ муьгьтеж тиртIа, Адавай гьикI алем яратмишиз ва махлукьатар идара ийиз жедай кьван? Нагагь Аллагьдиз ацукьунихъ ва аваз хьунихъ (Аршдал) игьтияжвал авайтIа, Арш яратмишдалди Аллагь гьина авай? Аллагь абурукай виридакай михьи я» («Имам Абу Гьанифадин «Веси» («аль-Васия») ктабдиз альБабиртиди ганвай баян», - Казань, Чапдай акъуддай КIвал «Гьузур», 2019. 60-чин).

Имам аль-КъуртIубиди кхьизва: «ЧIехи пай сифтегьан ва гуьгъуьнин алимри лугьузва хьи, Аллагь гьар гьихьтин хьайитIани са пата авайди ва Ада чка кьазвайди инкар авун лазим я» (КъуртIуби, 9/239).

Эгер «иставадиз» кутугай баян жагъуриз алахъайтIа ва и глаголдин винидихъ гъанвай гафарганрин манайриз килигайтIа, Аллагь Тааладикай абурукай анжах «иеси хьун» ва «хкаж хьун» манайралди лугьуз жедайди ашкара жеда. «Истава» гафуниз «иеси хьун» манадин баян гуниз талукь яз лагьайтIа, ам гзаф алимри гъизва. Имам Акмалюддин альБабиртиди («Имам Абу Гьанифадин «Веси» («аль-Васия») ктабдиз аль-Бабиртиди ганвай баян», - Казань, Чапдай акъуддай КIвал «Гьузур», 2019. 63-64-чинар) «иставадикай» кхьизва:

«ГьакIни и гаф «муьтIуьгъарна» манада ишлемишзава, гьикI шаирдин гафара лагьанватIа:

Бишра Ирак муьтIуьгъарна

Яракь (тур) галачиз ва иви экъич тавуна» (И бейт аль-Жавгьаридин «ас-Сихах» гафарганда ва Ибн Манзуран «Лисан аль-араб» ктабда шаирдин тIвар галачиз кхьенва. Имам Муртаза аз-Забидиди «Таж альарус» ктабда шиир кхьейди альАхтар я лугьузва, имам Ибн Фурака лагьайтIа – аль-Хатиа я лугьузва. Шиирда тIвар кьунвай Бишр – им Омеядрин кьуд лагьай халифдин хва ва Иракдин сердер Бишр ибн Марван ибн аль-Гьакам я.

Ида бейтинин автор, Омеядрин заманда яшамиш хьайи аль-Ахтар тирди тестикьарзава, амма аль-Хатиа жагьилия замандин шаир тир ва адал Исламдин девир гьалтна. Амма чи аксиниз экъечIзавай бязибуруз хъел къвезва суннитри акъидада делил яз хашперес шаирдин шиирар ишлемишзава лугьуз. И бейт инанмишвилин къанундиз гъизвай делил хьиз ваъ, ам араб чIала «иставадиз» гузвай гьахьтин баян дуьзди тирди къалурзавай делил хьиз гъизвайдан гъавурда акьун патал абуруз акьулдин бажарагъвал бес жезвач.

Маса чинебан мана квай баян (таъвиль) дуьзди хьун патал, баян гузвай гафунин (чи дуьшуьшда «истава») мана араб чIала тестикьарнавайди хьана кIанда. И кар патал, аятрилайни гьадисрилай гъейри, сифтегьан замандин (гьижрадин тахминан 150-йисал къведалди) шаиррин бейтер делил жезва. Нагагь гафунин гьа мана тестикьарнаваз ва адак нукьсан къалурзавай затI квачиз хьайитIа, яни АллагьТааладин зурбавилиз кутугнаваз хьайитIа, ахьтин таъвиль алимри кьабулзавай).

Ахпа ада кхьизва:

«Амайбурулай хъсан яз гьисабзавай баян (таъвиль) – муьтIуьгъарун я, гьикI хьи ада тариф авунин мана ава. Аятда «истива» гаф тариф авун патал ишлемишзава, гьахьняй «муьтIуьгъарна» мана гзаф кьазва, артух яз ихтилат виридалайни зурба махлукьатдикай физва» (Виридалайни дуьз къвезвай баян – «муьтIуьгъарун» тирди гьисабзавай алимри ам женг галачир муьтIуьгъарун фикирда авайди лугьузва. Акьван чIавалди Аллагь адан иеси тушиз ахпа ам муьтIуьгъарайдакай лугьузвач.

Шейхуль-Ислам Такъиюддин асСубкиди вичин «Сайф ас-Сакъиль» ктабда (имам аль-Кавсариди чапдай акъудай ктаб, Египет, 98-99-чинар) кхьизва хьи, «истива» гафунин мана – лап тамамдиз иеси хьун я, ва ахпа кхьизва: «Аятдиз и саягъда баян гузвай касди пис са карни ийизвач ва Аллагьдиз Адаз кутуг тавур лишанар гузвач». Чи аксиниз экъечIзавайбуру чун тахсирлу ийизва хьи, «муьтIуьгъарна» манадин «иставадин» таъвиль му`тазилитри ишлемишзавай, ва, гуя, и карда чун абурун рекье аваз физва.

Амма, сад лагьайди, им «иставадин» анжах са мумкин тир таъвиль туш, ва, кьвед лагьайди, им суннитрин гьакъикъи фикир я, гьакI ашаритрин, гьакI матуридитрин. Ам имам аль-Матуридиди вичин «Таъвилят агьли-с-сунна» (Муасъаса ар-рисаля, 1425-йис, 3-том, 285-чин) тафсирда гъизва ва адалай ам имам Абу аль-Муин анНасафиди «Табсира аль-адилля» ктабда (1-том, 184-чин) агакьарзава ва кхьизва: «И таъвиль анжах са му`тазилитри ваъ, ам гьакI чи алимрини ишлемишзавай».

Маса гафаралди, му`тазилитрин фикир суннитрин фикирдихъ галаз гьакI сад хьиз атана ва ина мягьтел жедай са затIни авач: абур чахъ галаз чи виридан диндин гзаф бинейра сад хьиз къвезва. Абур ягъалмиш хьайи месэлаяр Агьлю-с-Суннадин алимри фадлай гьялнава). Амма баян гузвайбуру гьакIни «хкаж хьунин» манани гъизва. Гьелбетда, ихтилат гьич са вахтундани чкада (пространствода) хкаж хьуникай физвач.

Имам аль-КъуртIубиди кхьизва: «Аллагь Таала хкаж хьун – Адан чIехивал ва къудрат хкаж хьунин, Адалай вине чIехивиле ва къудратда садни тахьунин, Адан хкаж хьуна Адахъ галаз садани шериквал тийизвайдан ва анжах кьилди Ам хкаж жезвайдан манада аваз ишлемишзава» (КъуртIуби, 9/240). Маса гафаралди, ихтилат са затI маса затIунин винел алай пространствода бедендалди хкаж хьуникай физвач.

Тажумачийри са кьадар вахтунда «(араб чIалал) Сумма истава алал арш» урус чIалаз гьикI таржума ийидатIа лугьуз гьуьжетзавай. Къуръандин икьван чIавалди авай таржумайра ам «хкаж хьана» (вознёсся) ва «мягькем хьана» (утвердился) хьиз таржума авунвай. Чна кIелзавайдан фикирдиз гъайи ихьтин таржума Аллагь аваз хьунин тIебиатдин гъавурда гьатунихъ, яни Аллагь махлукьатрин алемдихъ галаз чкайрин алакъаяр авачиз авайдахъ ва Ам беден туширдахъ галаз дуьз кьазвач. Гьа икI, чаз Агьлю-с-Суннадин инанмишвилихъ (акъидадихъ) галаз кьазвай кьве жуьре таржума ава. Таржумадин сад лагьай жуьре – «истава» гаф «хкаж хьун» хьиз таржума авун. Кьвед лагьайди – «агъавал ийизва/иеси я» хьиз, гьа ибурни Агьлю-с-Суннадин инанмишвилихъ галаз кьазва.

Имам атI-ТIабариди кхьизва:

«Виридалайни якъин тир мана – хкаж хьана я. Мягьтел жедай кар ам я хьи, бязибуру и мана а себебдалди инкар ийизва хьи, чпи фикирзавайвал «хкаж хьана» гафуни «агъада авай, ахпа виниз акъатна» мана къалурзава» («Жамиа аль-баян», 1/457 (Дар Гьижр)). Адалай гуьгъуьниз имамди куьруь асул мана кхьизва: «Аллагь I хкаж хьана муьтIуьгъарунин ва гьукумдин хкаж хьуналди, чка дегишарунин ва яргъаз къакъатунин манадин хкаж хьуналди ваъ» («Жами альбаян», 1/457 (Дар Гьижр)).

Тахминан гьа и саягъда Агьлюс-Суннадин алимри Къуръанда ва гьадисра ишлемишнавай, чпин гафба-гаф манади Аллагь Таала Адаз кутуг тавур лишанралди къалурзавай, амай гафарин патахъайни кIвалахзава. Лап кутугай жуьре – идан гьакъиндай лап тамам чирвал анжах Раббидиз авайди кьабулна, а гафариз баян гуз алахъунар акъвазарун я. Амма гъавурда тун, гзаф малуматар гун герек хьайи дуьшуьшра чи алимри, Агьлю-с-Суннадин виликан (саляфри) ва гуьгъуьнин (халяфри) алимри авурди хьиз, таъвилдикай куьмек къачузва. Чна Аллагь Тааладивай тIалабзава чи кIвалах чун ва вири мусурманар патал менфятлуди ийидайвал, ада хушбахтвал гъидайвал ва фитнейрин чешме тежедайвал!

Гьуьрметдиз лайихлу Къуръандикай лап тIимил кьадар герек тир чирвилер

Вагьйу вуч я ва ам вучиз инсанриз герек я

Аллагь Таалади инсан и дуьньядиз ам ахтармишун патал ракъурна. Амма гьакIни вичин хиве тунвай тайин везифаяр тамамарунай инсандин ихтиярда вири алем тунва. Гьавиляй, и дуьньяда яшамиш жез, инсан мажбур я:

1. Элкъвена кьунвай алем лап хъсан саягъда кьатIун.

2. Аллагь Тааладин эмирар кьиле тухун ва Адан эмирриз акси тир са карни тавун. И мурадрив агакьун патал инсан чирвилерихъ муьгьтеж я. И дуьнья гьикI туькIуьрнаватIа чин тийиз, адакай менфят къачуз жедач. Раббидиз вавай вуч кIанзаватIа чин тийиз Адан разивал къазанмишиз жедач.

И лап важиблу чирвилер къачун патал Аллагь Таалади инсандиз пуд рехъ ганва:

1. Вад кьатIунин бажарагъвал: акунин бажарагъвал, ван хьунин бажарагъвал, ни атунин бажарагъвал, дад, хамуналди гьисс авунин бажарагъвал.
2. Акьул.
3. Вагьйу (сир ачухдай кар).

Са шейэр вад кьатIунин бажарагъдин куьмекдалди чир жезва, муькуьбур – акьулдалди, ва сифте кьве чешмедай чир тежезвай шейэр вагьйудин куьмекдалди кьатIузва. Ам гьикI жезва? Аллагьди Вичин лукIарикай сад хкяна пайгъамбарвиле тайинарзава, ахпа адаз Вичин къаст ачухзава. Гьа им вагьйу я. Гьахьняй вагьйу – им инсанрин чирвилерин виридалайни чIехи дережадин чешме я. Ада чаз акьулдин ва вад кьатIунин бажарагъдин куьмекдалди жагъин тийизвай герек тир жавабар гузва.

Вагьйудин жуьреяр

Аллагь Тааладин пайгъамбаррикай эхиримжиди чи агъа Мугьаммад хьана. Мад садрани садазни вагьйу хкведач ва идахъ игьтияжвални авач. Пайгъамбардиз вагьйу са шумуд жуьреда къвезвай. Аль-Бухаридин «Сагьигьда» авай гьадисда Аишади агакьарзавайвал, Гьарис ибн Гьишама са сеферда Пайгъамбардивай , адаз вагьйу гьикI къвезва лагьана, хабар кьуна. Пайгъамбарди жаваб гана: «Ахьтин вахтар жезва хьи, заз куркуррин (гъвечIи зенгерин) ван къвезва ва и вагьйудин жуьре заз виридалайни четинди я. Адалай кьулухъ ван куьтягь жезва ва лагьай гафар зи рикIел аламукьзава. Ахьтин вахтарни жезва хьи, зи патав инсандин къаматда аваз малаик къвезва».

Маса гьадисда чи ханум Аишади ахъайзава: «Адаз вагьйу атайла акI жезвай хьи, на лугьуди адан нефес акъваз хьанва, адан нур гузвай чин дегиш жезвай, хурмадин хел хьиз хъипи жезвай, мекьивиляй сарари ван ийизвай ва гевгьердин хтар хьиз, гьекьедин стIалар авахьзавай» («Аль-Иткан», 1:46)

Жибрил малаик Пайгъамбардин патав инсандин къаматда аваз къведайла, адаз и кар адет яз регьят жедай. Амма ара-бир Жибрил вичин гьакъикъи къаматда авазни къведай. Лугьузва хьи, Пайгъамбардин вири уьмуьрдин къене ахьтин кар анжах пудра хьана» («Фатгь аль-Бари», 1:18-19). ГьакIни бязи вахтара Жибрила гафариз, абур рикIиз ракъурзавайди хьиз, гьакI Пайгъамбардин къанажагъда арадал къведай ихтиярни гузвай» («Фатгь аль-Бари», 1:18-19).

Къуръан ракъурунин вахтар (хронология) ва вакъиаяр

Гьуьрметдиз лайихлу Къуръан – им Аллагьдин Калам я. Сифтедай ам цаварал алай Хуьзвай Ктабда (Лявгь аль-Магьфуз) кхьена, идакай Къуръанда лагьанва: «Им – Хуьзвай Ктабда авай баркаллу Къуръан я» (Къуръан, 85:21-22).

Къуръан Хуьзвай Ктабдай ракъурун кьве девирда кьиле фена. Сад лагьай девир. Къуръан вири санлай чилин дуьньядин цавуз ракъурна. Им Ляйлятуль-Къадрдин (Кьадар-кьисметдин йиф) йифиз хьана. Кьвед лагьай девир. Къуръан вагьйудалди яваш-явашди чи играми Пайгъамбардиз ракъурун. И кар къанни пуд йисан къене давам хьана («Аль-Иткан», 1:41). Чи Пайгъамбардин яхцIур йис хьайила адаз яваш-явашди Къуръан ракъуриз башламишайдан патахъай мусурманрин вири алимрин гаф сад я.

Якъиндиз агакьарнава хьи, Пайгъамбардиз ракъурай эвелимжи аятар «аль-Алякъ» сурадин сифте аятар я. Аишади агакьарайвал, сифте вагьйуяр чи Пайгъамбардиз ахварай къвезвай. Ида адаз хелветдихъ, ибадатдихъ ва фикирар авунихъ ялун арадал гъана (Бухари). Ам Хира магъарадиз физвай ва Аллагьдиз ибадат ийиз ам хелвет жезвай, та Раббиди магъарадиз «КIела!» эмир гваз малаик ракъурдалди. Пайгъамбарди адаз лагьана: «Заз кIелиз чизвач». Гуьгъуьнин вакъиаяр Пайгъамбарди вичи ахъайна:

«Малаикди ахпа зун акьван кIевиз чуькьвена хьи, заз нефес чIугваз четин хьана. Ахпа ада зун ахъайна ва мад буйругъна: «КIела!» За мад заз кIелиз чизвач лагьана жаваб гана. А чIавуз ада мад зун чуькьвена, виликандалай генани кIевиз, ахпа ахъайна ва лагьана: «КIела!» За мад, заз кIелиз чизвач лагьана, жаваб гана. Ада зун пуд лагьай сеферда чуькьвена, ахпа ахъайна, лагьана:

«КIела (я Мугьаммад) ви Раббидин тIварцIелди, авай вири затIар халкь авур. Инсан экьи кIусуникай (ивидин) халкь авуна. КIела, ви Рабби – виридалайни жумартлуди я эхир. Ада инсандиз къелемдал кхьиз чирна. Чирна инсандиз адаз течизвай затIар» (Къуръан, 96:1-5).

Ибур сифте ракъурай аятар тир. Ахпа вагьйуяр авачиз пуд йис алатна. Гьакьван яргъал ара атIайдалай кьулухъ, Хира магъарада Пайгъамбардин патав атай Жибрил мад адан вилик атана акъвазна. Ада цавунни чилин арада авай вири чка кьуна ва «аль-Муддассир» сурадин аятар кIелна. Гьа вахтунилай вагьйуяр атун давам хьана.

Меккадин ва Мединадин сураяр

Куьне фикир ганатIа, Къуръандин сурайрин тIварарилай кьулухъ ихьтин къалурун къвезва: «Меккадин сура» ва я «Мединадин сура». Им вуч лагьай чIал я? ЧIехи пай Къуръандиз баян гузвайбуру гьисабзава хьи, Меккадин аят – им Пайгъамбар Меккадай Мединадиз куьч жедалди (гьижра ийидалди) ракъурнавай аят я. Гьа икI, Меккада виче ракъур тавунвай аятар, месела, Мина дереда, Арафатдал, Ми`ражда авайла ва гьатта Меккадай Мединадиз куьч жедай вахтундани – Меккадинбур яз гьисабзава.

Мединадин аятар – ибур Мединадиз гьижра авурдалай кьулухъ, абур гьина ракъурнаваз хьайитIани, ракъурнавай аятар я. Гьижра авурдалай кьулухъ Пайгъамбар гзаф чкайриз фена, вишералди километрийриз Мединадивай къакъатна, амма гьа фейи вири чкайра атай аятар Мединадинбурук акатзава, гьа жергедай яз, Мекка къачудайла Меккада ва адан къерехра ва я Худайбиядин ислягьвилин икьрар кутIундайла атай аятарни.

Тамамвилелди Меккадин ва я Мединадин сураяр тирбурни ава. Месела, «аль-Муддассир» сура – вири Меккадинди, «Али Имран» сура лагьайтIа – вири Мединадинди я. Амма акIни жезва хьи, сурадин чIехи пай Меккадинди я, амма адак сад ва я са шумуд Мединадин аят ква. Месела, «аль-Араф» сура – Меккадинди я, амма адан са шумуд аят Мединадинбур я. Аксина, «альГьаж» сура – Мединадинди я, амма адакай кьуд аят – Меккадинбур.

Меккадин ва Мединадин аятрин лишанар

Меккадин ва Мединадин аятар дикъетдалди ахтармишна чирайдалай кьулухъ, тафсирдин (баян гунин) рекьяй тир алимриз кьве кIватIалдизни хас тир са жерге лишанар жагъана. Са лишанар абуруз кьведазни хас жезва ва абуруз кьетIенвилер авач, муькуьбур лагьайтIа, чIехи пай дуьшуьшра керчек я.

Кьведазни хас лишанар

1. Калля (араб чIалал) («амма ваъ!») гаф гьалтзавай гьар са сура Меккадинди я. И гаф 15 сурада 33 сеферда ишлемишнава ва абур вири Къуръандин кьвед лагьай паюна ава.
2. Сажда ат-тилявадин аятар (мусхафда къейд авунвай ва абур кIелайдалай кьулухъ сажда авуна кIанзавай аятар) авай гьар са сура Меккадинди я.
3. «Аль-Бакъара» сура квачиз, Адаман ва иблисдин тарихдикай лугьузвай гьар гьи сура хьайитIани Меккадинди я.
4. Кьве чин алайбурукай (мунафикьрикай) лугьузвай гьар са аят Мединадинди я. Къейд ийин хьи, «аль-Анкабут» вири Меккадин сура яз гьисабзаватIани, ана авай кьве чин алайбурукай лугьузвай аятар Мединадинбур я.

Агъадихъ галай лишанар чIехи пай дуьшуьшра дуьзбур я, амма абуруз кьетIенвилер ава:

1. Меккадин сурайра инсанриз эвер гудайла адет яз «эй инсанар» жуьре ишлемишзава, амма Мединадин сурайра – «эй мусурманар».
2. Меккадин сураяр, адет яз, куьруьбур я, амма Мединадинбур – яргъибур.
3. Меккадин сурайра адет яз тавгьиддикай (Аллагь Сад тирвиликай), пайгъамбарвал субут авуникай, кьиникьдилай кьулухъ жезвай уьмуьрдикай, Чан хкунин ва Дувандин йикъан вакъиайрикай, Пайгъамбардин рикIиз теселли гунин гафарикай лагьанва. ГьакIни абура пайгъамбаррин ва виликан умматрин тарихдикай ихтилат физва. А сурайра эмиррин ва къанунрин кьадар Мединадин сурайрихъ галаз гекъигайла хейлин тIимил я.
4. Меккадин сурайри бутпересрин хура акъвазуникай гзаф лугьузва, гьа са вахтунда Мединадин сурайри – Ктабдин инсанрихъ ва мунафикьрихъ галаз жезвай акьунрикай.
5. Меккадин сурайрин чIала ва тегьерда (стилда) надир гафарихъ галаз санал гзаф риторикадин къайдаяр, метафораяр, гекъигунар, айгьам квай гафар (аллегорияр) ава. Мединадин сурайрин чIал са кьадар регьят я.

Къуръан яваш-явашди (дережа-дережа) ракъурун

Винидихъ лагьайвал, Асуллу Къуръан Пайгъамбардиз вири санлай са сеферда ракъурначир. Ам къанни пуд йисан къене паяралди ракъурна. Бязи вахтара Жибрил u са аят гваз ва я гьатта аятдин гъвечIи пай гваз къведай. Маса сеферда ада санал са шумуд аят гъидай. ГьакI, хабар гузва хьи, «аль-Анам» сура вири санал ракъурна (Ибн Касиран «Тафсир», 2:122). Къуръан яваш-явашди ракъурунин арифдарвал вуч я? Меккадин бутпересри чпи и суал Пайгъамбардиз гузвай.

Аллагь Таалади Вичи и суалдиз ихьтин жаваб гана: «Имансузрини хабар кьазвай: «Вучиз а Къуръан адаз (Мугьаммадаз) вири санлай ракъурнач?» Аллагьди жаваб гузва:

«Чна адан куьмекдалди ви рикI мягькемарун кьетIна, гьавиляй Чна ам яваш-явашди (дережа-дережа) ракъурна. Абуру ваз гьихьтин мисал (ва я шаклувал) гъанайтIани, Чна ваз дуьз жаваб ва виридалайни хъсан баян гузвай» («АльФуркъан» сура, 32-33-аятар). Къуръандиз баян гузвай машгьур имам Фахруддин ар-Разиди и аятдиз гузвай вичин баянда Къуръан дережа-дережа ракъурунин са шумуд арифдарвал гъана:

1. Пайгъамбардиз кIелиз ва кхьиз чизвачир. Нагагь Къуръан вири санлай ракъурнайтIа, абур кхьин четин акъваздай. Мусадиз лагьайтIа, кIелиз-кхьиз чизвай, гьахьняй Таврат акьалтIай ктаб хьиз вири санлай ракъурнай.
2. Эгер Къуръан вири санлай са сеферда ракъурнайтIа, адан вири эмирар тадиз кьиле тухун чарасуз жедай, амма им Шариатдин мурадрикай сад тир арифдар явашявашвилихъ галаз дуьз къведачир.
3. Пайгъамбарди вичин уьмуьрда гзаф четинвилер ва азиятар чIугуна. Гьуьрметдиз лайихлу Къуръандин гафар гваз Жибрил адан кьилив атуни лагьайтIа, адаз а азиятар эхиз куьмек гузвай ва къуват гузвай.
4. Къуръандин са хейлин пай – им инсанри гузвай суалриз жавабар ва тайин тир вакъиайриз абуру ийизвай рафтарвал я («Тафсир альКабир», 6:336).

КьатI ама.

«КАЛЯМ ШАРИФ» (КЪУРЪАНДИН МАНАЙРИН ТАРЖУМА) КТАБДАЙ.