Нек

Ам пуд паюникай ибарат я: жимивал, ягълу ва шур. Сагъарунал гьалтайла, калин некIедилай цIегьрен, балкIандин ва деведин некIер хийирлу яз гьисабзава.

Идалайни гъейри, гьар са гьайвандин некIедин ери абуру незвай емдин еридилай, яшарилай, куьквилелайни яхунвилелай, хамунин рангунилай, йисан вахтунилай, чкадилай ва икI мадни аслу я. ИкI, марфар къвадай, таза векьер бул тир гатфариз калин не¬кIе¬дик кьеж, ламувал — яд гзаф жеда. Эгер гьайванди бейгьушардай зегьерлу хъчар, бубуяр нез хьайитIа, некIедикни гьабурун хьтин лишанар жеда. Лацу рангунин гьайвандин нек беденди виридалайни фад ва регьятдиз цIурурзава. Анжах ацанвай таза нек виринрив фад агакьзава ва кужумзава. Ам къайитIа, хъун патал адак чим кухтуна кIанда.

Дидедин некIедилай алатайла, бицIи аялриз виридалайни хъсанди калин нек я. НекIе¬дилай кьулухъ як, гъеридал чранвай какаяр, гьакIни шур квай затIар тIуьн бедендиз залан жеда. Гьикьван гзаф ягълу кватIа, чимивални гьакьван гзаф гуда, амма цIуру¬риз залан жеда. Дана мукьвара хайи калин нек адак яд гзаф квайвиляй (водянистый) тIуьна, хъвана виже къведач, хъуьтIуьн варцара лагьайтIа, — дана хана 40 югъ алат тавунмаз.

И чIавуз некIедик сигъ, алкIидай, кикIидай шей гзаф жезва. Нек тIуьниз ишлемишдай виридалайни хъсан вахт гатфарин эхиррилай гатун юкьварал кьван я. Жегьил, сагълам, куьк, лацу малдикай анжах ацанвай таза нек виридалайни хъсан я. НекIедихъ са гьихьтин ятIани адетдинди тушир ранг, ни хьана кIандач.

Нек тIуьниз гзаф ишлемишуни къиздирма, челек-фелек, хирер, квал куткун, хъул-хъутур, жи¬герра дакIунар, чинал тварар, дакIур чкаяр арадал гъун мумкин я. Къенепатан органра дакIур чкаяр авайбуруз некIедикай (кьадардилай аслу тушиз) зиян ава. Нервийрин уьзуьрар авайбуруни нек гьар юкъуз хъвана, тIуьна кIандач.

РикIел хуьх! НекIедихъ галаз санал кьел квай укIуь, цуру шейэр, як, вечрен какаяр, балугъ, турп, чичIек, таза майваяр ва икI мад ишлемишна виже къведач. Хъвайи нек цIурун тавунмаз, мад са затI¬ни¬ немир, ксумир. Гьисабзавайвал, и чIавуз бе¬денда чIур хьанвай затIар кIватI хьанваз, ру-фун ацIанваз хьун сагъламвилиз хаталу я.

КIвалин гьайванрин некIедик ягълу гзаф ква, гьавиляй цIуруриз четин я. Вагьши, чIурун гьайванрин некIедик лагьайтIа, ягълу тIимил ква, беденди кужумизни регьят я. Вири жуьрейрин некIери беден михьзава, къуват гузва, ацIайвал кутазва. Вилерин уьзуьрар авайла, анриз некIедин стIалар, абур гьакI талукь дарманрихъ галаз санални вегьеда. Вири некIери яргъи уьмуьр хьуниз куьмекзава. Гамишдин нек шекер вегьена тIуьн лап хийирлу я. Нек зегьерриз акси дарман я. Хамунал жедай хирер-кьацIар нек гуьцIуни михьда. Ширинарна хъвайи некIеди чиниз хъсан ранг гъида, бедендиз ацIайвал гуда. НекIедал ругур дуьгуь туьнт инсанриз иллаки хъсан я лугьуда.

Мукаш, цIвегь гуьцIайла, чинилай цIегьрен гелер (веснушки), хамунал алай гелер квахьда, ам хъвайитIани, и жигьетдай хийирлу я. Индиядин духтурри гьисабзава хьи, цикIи гьар гьихьтин нек хъвайитIани, гьар жуьредин уьзуьрар акатда (дидедин нек квачиз). Абурукай бязибуру гьа са вахтунда къейдзава хьи, анжах ацанвай, регъуьдин чимивал кумай калин нек гзаф хийирлу я, ам чан алай, дири яд (живая вода) яз гьисабзава. Масабуру гьайванрикай ацанвай 2-3 жуьре нек ругуна хъун меслятзава.

Абурун нек ругунин тегьерни ихьтинди я: некIедиз адан кьудай са пай кьван михьи яд яда ва зайиф цIал эцигда, а янавай яд пардиз, бугъа¬диз элкъведалди ргада, нек гьикьванди цан¬вайтIа, гьакьванди амукьдайвал. Нек къайила, ахпа хъвада. Нек ацана кьве сят алатайла, хъун хъсан туш лугьуда (бязибуру — кьуд сят алатайла). Дана кьейи, хкудай, гьакIни лап яхун, начагъ ва анжах дана ханвай каликай ацай нек зарарлуди, гзаф кьадар азарар кутадайди яз гьисабзава. Индиядин духтурри генани къейдзава хьи, цIай, къиздирма акатай сифте кьиляй нек хъун — зарарлу, эхирдай хъун хийирлу я. Нек хийирлу я: къен кIеви хьайила, вилер кудайла, яхун тирла, беден зайиф хьанвайла, гьакI яшлубурузни. Эгер са пай яд (рганвай) яна, нек хъвайитIа, ада цварадин рекьер ачухарда.

Цуру некIедикай рахайтIа, виридалайни хъсанди калин некIедикай авунвай тазади ва гзаф цуру туширди я. Ада цихъ къарихвал рекьида, тIуьниз кфетлу я. Къайи тIебятдин инсанриз цуру нек хъсан туш лугьуда: яргъалди ам цIуруриз жедач, руфуна кIеви чкаяр арадал гъида ва икI мад. Цуру некIедин ихьтин чIуру терефар, нукьсанар туьхкIуьриз, арадай акъудиз жеда: дад хъсанарун патал хуьрекриз вегьедай туьнт затIаралди (приправа, специи) ва я ширин хуьрекралди, сенжефил (имбирь), истивут ва маса шейэр квай мурабайралди.

Ш. ШИХМУРАДОВ