Ибрагьим пайгъамбардикай гьакъикъи гьадисар
Са сеферда Ибрагьим пайгъамбардикай асгьабриз ахъайдай чlавуз Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Гьакъикъатда, Ибрагьим Исмаилахъ ва адан дидедихъ галаз рекье гьатна ва абурув яд авай цел гвай. Исмаилан дидеди а целцяй яд хъваз хьана ва адаз вичин хциз гудай гзаф нек авай, та абур Меккадиз агакьдалди. Ана Ибрагьима ам чIехи тарцин кIаник туна ва вич элкъвена вичин хизандин патав хъфена.
Исмаилан дидедиз талукь яз лагьайтIа, ам адан гуьгъуьниз фена ва абур Кададиз агакьайла, ада кьулухъай Ибрагьимаз лагьана: «Я Ибрагьим, вуна чун низ тунва?» Ада лагьана: «Аллагьдиз». А чIавуз ада лагьана: «Зун Аллагьдин ﷻ гъилик хьунал рази я!», - ахпа ам элкъвена хъфена. Ада целцяй яд хъвазмай кьван, адан хциз нек гзаф авай, амма яд куьтягь хьайила, ада лагьана: «Фена килигда, белки са кас аквадатIа».
Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Ам фена ас-Сафа кIунтIал хкаж хьана ва са кас акунин умуд аваз килигиз хьана, амма са касни акунач. Ам кIунтIалай эвичIна дередал агакьайла, ам катна ва аль-Марва кIунтIал агакьна, ахпа мад са шумуд сеферда а рекье инихъ-анихъ катна. Ахпа ада лагьана: «Фена килигин, гадади вуч ийизватIа!» Анал фейила адаз акуна хьи, адан гьал ахьтинди тир, на лугьуди ада рекьидайла акъуддай хирт ийидай сесер акъудзава. И карди адак къалабулух кутуна ва ада гьарайна: «Фена килигда, белки са кас аквадатIа!» Ам мад ас-Сафа кIунтIал хкаж хьана, элкъвена килигна, амма са касни акунач ва гьакI давам хьана, та ам кIунтIарин арада ирид сеферда катдалди, ахпа ада лагьана: «Фена килигин, зи хци вуч ийизватIа!», - ва садлагьана адаз сесинин ван атана ва ада лагьана: «Куьмек це, эгер вакай хийир аватIа!» Ам Жибриль яз хьана, ада дабандалди чил ягъиз хьана, ахпа анай гужлуз яд акъатна, Исмаилан диде тажуб хьана ва ада ам меквелди целциз къачуз хьана.
Ахпа аль-Бухариди и гьадис эхирдал кьван гъизва. (И гьадисдин вири жуьреяр аль-Бухариди гъизва).
Замзам акъатай къайда
Ахпа Пайгъамбарди ﷺ вичин ихтилат давамарна: «Аль-Марвадал агакьайла (эхиримжи сеферда), адаз са ван атана ва вичиз лагьана: «Ван ийимир!», - яб акализ башламишна ва мад гьа ван атана. А вахтунда ада лагьана: «Вуна заз ви ван къведайвал авуна, амма вавай заз куьмек гуз жедани?» И чIавуз, исятда Замзам алай чкадал, адаз вичин дабандал (ва я: …вичин лувал) чил эгъуьнзавай малаик акуна, та анай яд акъатдалди. Гьажара гъилералди легъв акъашиз хьана (чешмедин патав, гьа са вахтунда) вичин цел ацIуриз, амма ада ам ацIурайдалай кьулухъни, яд ргаз акъатиз давамзавай.
И гьадисдин маса жуьреда лугьузвайвал, Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «…гьикьван яд ада анай акъудзавайтIа, гьакьван яд хквезвай».
Ибн Аббаса агакьарайвал, Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Аллагьди ﷻ Исмаилан диде регьимдик кутурай! Нагагь ада Замзам тунайтIа (ва я: …адан яд кьуначиртIа), адакай чиляй авахьзавай яд жедай!»
Ахпа Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Ада яд хъвана вич тухарна ва хцизни тIуьн гана, ахпа а малаикди адаз лагьана: «Кьиникьихъай кичIе жемир, вучиз лагьайтIа, гьакъикъатда, инал Аллагьдин ﷻ КIвал жеда, ам и гададини адан бубади эцигда, ва, гьакъикъатда, Аллагьди ﷻ Вичиз ибадат ийизвайбур гадарзавайди туш!» (Таржумадин маса жуьре хьун мумкин я: «…ва, гьакъикъатда, ина яшамиш жезвайбур Аллагьди гадардач!») Ахпа Кябе эцигай чкадиз талукь яз лагьайтIа, ам кIунтI хьтин кьакьан чкадал алай ва цин селлер адан эрчIи ва чапла патахъай авахьзавай. (Ина марфар къвазвай вахтунда гьакI жезвайди фикирда ава, кьурай хулар, я тахьайтIа дереяр цяй ацIайла).
Жургьум тайифа
Гьажар гьакI яшамиш жез хьана, та садра абурун патавай Жургьум тайифадай (ва я:…несилдай) тир инсанар фидалди, Кададин (Меккадин вини паюна авай чкадин тIвар) патахъай атай. Исятда Меккадин агъа пай алай чкадал акъвазайла, абуруз цава лувар ахъайна акъвазнавай къуш акуна (яни ам гьа са чкадал элкъвезвай, гьамиша цин патав хквез ва анай масаниз фин тийиз) ва абуру лагьана: «И къуш цел элкъвезвай хьтинди я, амма чаз чизва и дереда яд авачирди!» Абуру аниз сад ва я кьве векил ракъурна, абуруз анай яд жагъана ва элкъвена хтана виридаз адакай лагьана. Ахпа абур вири аниз фена. Исмаилан дидедиз талукь яз лагьайтIа, ам цин патав гвай ва абуру адавай хабар кьуна: «Вуна чаз ви патав яшамиш жедай ихтияр гудани?» Ада лагьана: «Эхь, амма и булахдин ихтияр квез жедач». Абуру лагьана: «Эхь» (маса гафаралди, рази хьана).
Ибн Аббаса агакьарайвал, Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Инсанрихъ галаз ихтилатар ийиз кIандай Исмаилан дидедиз и кар бегенмиш хьана, абур лагьайтIа, ана акъвазна ва чпин хизанар хкиз ракъурна, ва санал яшамиш жез хьана.
Исмаил эвленмиш хьун
А вахтунда гада (яни, Исмаил ) чIехи хьана ва абурувай араб чIал чирна, абуру лагьайтIа, адал шад гьейран тир ва адан къадир авай (адан лайихлувилериз килигна). Адан яш тамам хьайила, абуру ам чпин тайифадай са рушал эвленмишна. Исмаилан диде кечмиш хьайидалай кьулухъ ва адаз мехъер авурла, аниз Ибрагьим атана, вичи ана турбур акун патал, амма адал Исмаил гьалтнач. А чIавуз Ибрагьима адан папавай адакай хабарар кьаз хьана ва ада лагьана: «Ам фена, чаз са шей жагъурун патал» (И гьадисдин маса жуьреда Пайгъамбардин ﷺ гафарилай агакьарайвал, ада лагьана: «Ам фена, чаз гъуьрч авун патал»). Ахпа Ибрагьима адавай абур гьикI яшамиш жезватIа ва абурун гьал гьикI ятIа, хабар кьуна. Ада лагьана: «Пис, вучиз лагьайтIа чун муьгьтежвиле ва кесибвиле ава!» - ахпа адаз арза ийиз эгечIна. Ибрагьима лагьана: «Ви гъуьл хтайла, адаз зи тIварцIихъай салам це ва адаз вичин ракIарин гуьрцел дегишар лагь». Исмаил хтайла, на лугьуди ада са шей гьиссна ва жузуна: «Куь патав атай кас хьанани?» Адан папа лагьана: «Эхь, чи патав флан кьуьзуь кас атанвай, ада чавай вакай хабарар кьуна ва за адаз жавабар гана. Ахпа ада завай чун гьикI яшамиш жезва лагьана, хабар кьуна ва за адаз чун муьгьтежвиле ва кесибвиле ава лагьана». Исмаила хабар кьуна: «Ада ваз насигьат авунани?» Ада лагьана: «Эхь, ада заз ваз салам гун ва ви ракIарин гуьрцел дегишарун буйругъна». Исмаила лагьана: «Ам зи буба я ва ада заз вахъ галаз чара хьун буйругъна, ахлад ви хизандин патав!» Ахпа ам адахъ галаз чара хьана ва Жургьум тайифадай тир маса дишегьлидал эвленмиш хьана. Адалай кьулухъ Ибрагьим абурувай кьилди Аллагьдиз ﷻ кIандай кьван вахтунда яшамиш хьана, ахпа абурун патав атана, амма мад Исмаил гьалтнач. А чIавуз ам адан папан патав фена ва адакай хабарар кьаз хьана. Папа лагьана: «Ам фена, чаз са шей жагъурун патал». Ада жузуна: «Куь кIвалахар гьикI я?» - ва адавай абур гьикI яшамиш жезватIа ва абурун гьал гьикI ятIа, хабар кьуна. Ада лагьана: «Чаз вири хъсанзава ва вири бес жезва», ахпа Аллагь Тааладиз шукур авуна. Ибрагьима хабар кьуна: «Куьне вуч незва?» Ада жаваб гана: «Як». Ибрагьима жузуна: «Куьне вуч хъвазва?» Ада лагьана: «Яд». А чIавуз Ибрагьима кIевиз лагьана: «Я Аллагь ﷻ, абурун як ва яд берекатлу ая!»
Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «А вахтунда абуруз къуьл авачир, эгер ам авайтIа, ада Аллагьдивай ﷻ амни берекатлу ая лагьана тIалабдай».
Абдуллагь ибн Аббаса лагьана: «Эгер са касди Меккадин сергьятрилай къеце анжах як нез ва яд хъваз хьайитIа, ам адаз гьикI хьайитIани кьан тийидайди жеда».
И гьадисдин маса жуьреда лугьузвайвал, Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Ибрагьим атана ва хабар кьуна: «Исмаил гьинава?» Адан папа жаваб гана: «Ам гъуьрчез фена» ва адаз теклифна: «Ваз недайвал ва хъвадайвал чи патав акъвазиз кIанзавачни?» Ибрагьима жузуна: «Куьне вуч незва ва хъвазва?» Ада жаваб гана: «Чна як незва ва яд хъвазва». А чIавуз Ибрагьима лагьана: «Я Аллагь ﷻ, абурун тIуьн ва хъун берекатлу ая!»
Ибн Аббаса агакьарайвал, Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Ибрагьима авур дуьа берекатлуди хьана (яни, и дуьа кьабулна ва а дуьа себеб яз, Меккада, маса чкайрилай тафаватлу яз, анжах як тIуьн ва яд хъун бес жезва).
Гьадисдин маса риваятда (жуьреда) икl лагьанва: «Ахпа Ибрагьима (кьвед лагьай папаз) лагьана: «Ви гъуьл хтайла адаз зи тIварцIихъай салам це ва адаз вичин ракIарин гуьрцел мягькемара лагь». Исмаил хтайла, ада жузуна: «Куь патав атай кас хьанани?» Адан папа лагьана: «Эхь, чи патав хуш къамат авай кьуьзуь кас атанвай», - ахпа адалай тариф авуна ва лагьана: «Ада завай вакай хабар кьазвай ва ада итиж ийизвай шейэр за адаз ахъайна, ахпа ада завай чун гьикI яшамиш жезва лагьана, хабар кьуна ва за чаз вири хъсанзава лагьана». Исмаила хабар кьуна: «Ада ваз насигьат ганани?» Ада лагьана: «Эхь, ада ваз салам це лагьана ва ви ракIарин гуьрцел мягькемара лагьана». Исмаила лагьана: «Ам зи буба я, гуьрцел лагьайтIа, вун я ва ада заз вахъ галаз чара жемир лагьана».
Кябе эцигун
Адалай кьулухъ Аллагьдиз ﷻ кIанзавай кьван вахтунда Ибрагьим абурувай кьилди яшамиш хьана, ахпа абурун патав атана ва адаз Исмаила Замзамдин патав гвай чIехи тарцин кIаник хьилер хци ийиз акуна. Ибрагьим акурла, ам вич алай чкадилай къарагъна, адан патав фена ва сада-садаз салам гана, гьикI бубади хциз салам гун кутугнаватIа ва хци – бубадиз, ахпа Ибрагьима лагьана: «Я Исмаил, гьакъикъатда, заз Аллагьдин ﷻ патай са эмир атана». Исмаила лагьана: «Ви Раббиди ﷻ ваз эмирнавай кар ая». Ада жузуна: «Вуна заз куьмек гудани?» Исмаила лагьана: «За ваз куьмек гуда». А чIавуз Ибрагьима лагьана: «Гьакъикъатда, Аллагьди ﷻ заз инал КIвал эцигун эмирнава», - ва кIунтI къалурна, патарив гвай вири чкайрилай хкаж хьанвай. Ахпа абуру а КIвалин бине эцигна ва Исмаила къванер гъиз хьана, Ибрагьима - эцигиз. Цлар эцигайла, Исмаила и къван гъана ва Ибрагьимаз эцигна, ам адал акьахна ва эцигиз давамарна, Исмаила лагьайтIа, адаз къванер гъун давамарзавай ва абуру лугьузвай: «Чи Рабби! Чи патай кьабула, гьакъикъатда, Вун – Ван Къвезвайди, Чизвайди я».
