Исламда зурба дишегьлияр
Къенин юкъуз дишегьлидин гуьрчегвал рекламада ишлемишун - им дишегьлияр маса гайидай, абурал хъуьрейдай жезва.
Алай девирдин рагъ акIидай патан медениятди (культура) дишегьли гуя вири патарихъай азад ийизва. Амма а мусурман тушир халкьарин ниятар михьибур туш, чахъ абуруз къимет гудай акьул хьана кIанда. Абурун фикирдалди, азадди – им я гъуьлуьк квачир, я бубадин (стхадин) гуьзчивилик квачир, вичиз вуч кlандатlа гьам ийизвай дишегьли я. Ахьтинбур чпиз алдатмишариз, чпиз кlандайвал ишлемишиз регьят я хьи… Мусурман дишегьли лагьайтlа, вири патарихъай Исламди хуьзва, гьавиляй адаз сергьятарни эцигнава, мадни гьа вич хуьн патал.
Чна Пайгъамбардин ﷺ папарилай ва Ислам вилик тухуник чIехи пай кутур маса мусурман дишегьлийрилай чешне къачуна кIанда.
Исламдин зурба дишегьлияр са шумуд патал пай жезва: Къуръанда чпикай лагьанвай дишегьлияр, Пайгъамбардин ﷺ мукьва-кьилияр, адан ﷺ папар, гьа девирдин дишегьлияр, Исламдин терефдарар.
Къуръанда тlвар кьунвай мусурман дишегьлияр: Гьава, Марьям, Гьажар, Фиръавандин паб (Асият).
Мугьаммад Пайгъамбардин ﷺ ивидин мукьва-кьилияр – диде Амина, рушар, адаз нек гайи дишегьли Гьалима ва Барака Умму Айман. Барака сифте яз Ислам кьабулайбурукай сад я. Айша бинт Абу Бакр гьар патарихъай дерин чирвилер авай дишегьли тир, гьеле кIуьд йисан яшда авай руш яз, адан чIалаз килигдай ва адан гафарихъ яб акалдай. Ада неинки гьадисар лугьузвай. Ада гьакI Къуръандиз баянарни гузвай. Адаз диндин илим, араб чIалан шиират ва медицина чидай. Адаз араб чIал лап тамам чидай ва масабурувайни дуьз рахун истемишдай, абурукай гъалатIар хкуддай. Адан арабрин тарих, Исламда хьайи крарин хронология ва асторономия чирунал рикI алай, адаз вири гъетерин тIварар чидай. Бухаридин гьадисда ам акур ксарин гафар гъизва: «Заз Абу Бакран, Умаран, Алидин рахунар ван хьана, амма Айшадивай хьиз ачухдаказ, иердаказ садавайни рахаз жедачир». Пайгъамбардин ﷺ папари, халифрин, шейхерин, диндин илим гвай ксарин папари ва рушари чпин кIвалера мутааллимриз (студентриз) грамматика, шиират, Шариатдин бинеяр, тарих чирун патал тарсар гузвай.
Акьалтзавай несилдиз тербия гузвайбур эвелни-эвел дишегьлияр я.
Мугьаммад Пайгъамбардин ﷺ папар, рушар ва женгинин юлдашар-дишегьлияр гьам диндин, гьамни сада-садахъ галаз рафтарвал хуьнин крара чешне хьана.
Пайгъамбардин ﷺ папари уммат ва кесибар патал вири чпин девлет пайна, абур кесибвиле ва руьгьдин михьивиле яшамиш хьана. Пайгъамбардин ﷺ папари вири дуьньядин медениятдиз чешне къалурна. Аллагьдин ﷻ рекье чпин эменни серф авур, девлетар харж авур зурба дишегьлияр тIимил хьанач.
ТIвар-ван авай дишегьлийрикай сад Асма Абу Бакран руш я. Ада Мединадиз куьч хьайи сифте мусурманриз чIехи куьмек гана. Ада куьч жезвайбур патал хуьрекар гьазурдай ва цин запасар кьадай. Асма лап четинвиле яшамиш жезвай, ада гзаф кIвалахзавай, амма гьич садрани вичин кьисметдилай нарази тушир.
Мединадин агьалийрин арада мусурманвилиз фад атай дишегьлияр ава. Абурукай сад Ум-Сулаймат я. Ам гьич са четинвилизни килиг тавуна, вичин диндилай элкъвенач.
Исламдин тарихда яракь гьилеваз дяве чIугур дишегьлиярни ава. Абурукай сад Насиба я. Ада Угьуд дагъда хьайи женгина вич лап викIегьдаказ тухвана. Ада итимрихъ галаз сад хьиз Пайгъамбар ﷺ хвена. Аллагьдин Пайгъамбарди ﷺ гьатта адакай икI лагьана: «Зун эрчIи патахъ элкъвейтIани, чапла патахъ элкъвейтIани заз зун патал кикIизвай Насиба аквадай».
Сумаядин къамат Аллагьдиз ﷻ къуллугъ авунин рекье чешнелу къамат яз амукьна. Адаз чими юкъуз ифенвай къумадал азабар авуна, амма Сумаяди абур сабурлудаказ эхна, Исламдин душманри эхирдай ам жидадалди яна кьена.
Исламда зурба дишегьлийрин арада Пайгъамбардин ﷺ ва Хадижадин руш ФатIимади кьетIен чка кьазва. Бухаридин гьадисра Пайгъамбардин ﷺ гафар гъизва: "ФатIима Женнетда авай дишегьлийрин чIехиди я".
Мугьаммад Пайгъамбардиз ﷺ вичин руш кIандай ва адаз гьуьрметдай. Ам амайбурулай гзаф бубадиз ухшар тир. Тирмизидин гьадисда Айшадин суьгьбет гъизва. Ада лагьайвал, ФатIима хьиз къилихдал, тIебиатдал, эдебрал ва акунрал гьалтайла, Пайгъамбардал ﷺ фейи кас адаз акунач. ФатIима Пайгъамбардин ﷺ патав атай чIавуз ада ам къарагъна къаршиламишдай ва вич ацукьнавай хъуьцуьган вугудай. Аллагьдин Пайгъамбар ﷺ ФатIимадин патав фейи чIавуз ада ам къарагъна къаршиламишдай, адан гъилериз темен гудай ва вичин чкадал ацукьардай. ФатIима Пайгъамбардин ﷺ несил давамарунал бахтлу хьана. ГьакIни ам четин вахтара Пайгъамбардин ﷺ куьмек тир.
Гзаф алимри къенин юкъуз сифте чкадал тамам дишегьлидин чешне яз Хадижадин къамат эцигзава. Идахъни са шумуд себеб ава. Сад лагьайди – са гьада я Пайгъамбардиз ﷺ аялар хайиди. Кьвед лагьайди, ам аслу тушир, девлетлу дишегьли тир. Ада вири крара Пайгъамбардиз ﷺ куьмекар гудай, гьа сад хьиз ам хизандин кьил яз адаз гьуьрметдай ва адан кесер хкаждай.
