Хийирлу недай затIар

Анарар

И емишар гзаф сортаринбур жеда. Абурукай цилер авачир, ширин “амласи” сорт виридалайни хъсанди яз гьисабзава. ТIуьниз битмиш хьанвай, къене еке тварар авай, миже гзаф квайбур хкяда. Анаррин вири паярихъ алкIидай, ртIидай такьат ава. ТIуьниз гзаф хийирлу емиш я, тIуьрди цIуруриз, агъуз ра-къуриз куьмекда. Ада чIулав лекь мягькемарда, саралух квайла, цуьлездин уьзуьрар, хура тIалар авайла, уьгьуь квайла, рикIи фадфад кIвалахдайла, хийирлу я лугьуда. Ванер-сесер чIур хьанвайла, яхунди куьк хьун патал, хъул-хъутур сагъариз, чинин ранг хъсанариз анарар ишлемишда.

Амма анарарни гзаф тIуьна виже къвезвач: тIуьрди хуквада чIурда, руфун зайифарда. ЦIай, къиздирма атанвайбурузни зиян я.

КIерецар

КIерецдин хвехвери беден хъуьтуьларда, руфуни тIуьрди цIурур тийидайла, куьмекда, инсандин бедендин асул органар – мефтI, рикI ва чIулав лекь мягькемарда, гьиссерик хцивал кутада, иллаки кишмишдихъ ва инжилдихъ галаз санал тIуьртIа. Яшлу инсанризни гзаф хийирлу я. Амма гзаф ишлемишна виже къведач, ида кIалханда жедай цIумаруф (миндалина) яру хьунал, сивиз куьлуь тварар (сыпь) акъатунал гъида.

Гьавиляй кIерец тIуьрдалай кьулухъ сивихъ яд къелкъуьрун хъсан я, ахпа цурувал квай ширин анар тIуьн меслят къалурзава. ЧIур хьанвай, мурс, пас янавайбур тIуьна виже къведач, ахьтинбурухъ зегьерламишдай хьтин лишанар жезва. Эгер са ни ятIани тIуьн хьайитIа, экъуьчар хъувуна, цуру са затI хъинеда. Са кьадар вахтунда сиркеда тур хвехвер хук зайифбуруз хийирлу я лугьуда. Хъархъун тарцихъ, бейгьуш гайи хьиз, кьил кьилелай ракъурдай хьтин ни жеда, адан кIаник ксана виже къведач, пис ахварар аквадалда, нервияр къайдадикай хкатда ва инсан вични яхун жеда.

Чуьхверар

Вири чуьхверрихъ, гьам тазабурухъ, гьам кьурурнавайбурухъ, кIеви ийидай, мягькемардай лишанар ава. Гьавиляй абур руфунин, ратарин кIвалах къайдадикай хкатайла, хийирлу я. Руфуни ичерилай чуьхверар регьятдиз цIу-рурда. Чуьхверри кIубанарда, чандик зирингвал кутада, гуьгьуьлар ачухарда, рикIиз хийирлу я, тIуьрди цIуруриз куьмекда, руфун мягькемарда, цварадин киседа кудай тIал авайла куьмек жеда. И емишдихъай ни гьикьван хъсанди атайтIа, гьакьван хийирлуни я, иллаки – рикIиз.

Ичерилай тафаватлу яз, чуьх-верар жигеррин азарризни дарман я лугьуда. Еке ширин чуьхверрик чандиз кфетлу затIар гзаф ква, и жигьетдай абуру емишрин арада сад лагьай чка кьазва. Чуьхверри къарникъузрилай зегьерламиш хьайилани куьмекзава. Цилер шарар алайла ишлемишда. Вири емишар хьиз, чуьхверарни гзаф тIуьна кIандач, иллаки – ичIи руфунал. Хуьрек тIуьрдалай кьулухъ зур сят – сят алатайла, ишлемшун меслятзава. Емишрин гуьгъуьнлай яд хъвамир, иллаки ругун тавурди, къайиди. Цуру чуьхверри руфун, чIулав лекь мягькемарда, иштагь гъида. Амма цIуруриз четин я. ИкI тахьун патал вирт, сенжефил, бадам, чIулав истивут алава хъийида.

Мереяр

Мерейрин вири паяр хийирлу я: куьлуь емишар, пешер, цуьквер, тан. Абуру ратар мягькемарда, къенепатан органрай иви авахьун акъвазарда. КуручIар буш тирла, сивяй ни къведайла, ана хер-цIварх хьанвайла, мерейрини куьмекда, абурун пеш жакьвайлани. Таза мерейрикай миже хкудна, сериндик туна, ам кьеж гузвай хирев гуьцIайтIа, сагъ хъжеда. ДакIур чкайрал мерейрин пешер эцигун меслятзава. Мерейри дуркIунриз зиян тагун патал абур пасукIдихъ галаз неда. Чи дагълара чилин мереярни жеда, цавунбурни, яни кьакьандиз хкаж жедайбур. А мерейрал цак жедач, цIалцIам, гзаф ширинбур я. Салара малина хьиз цадай сортни виринра гегьеншдиз ишлемишзава.

Михекар

Михекрихъ (гвоздика) зегьердин (агъудин) аксина дармандин, зегьерламиш хьайитIа, адав кар ийиз тан тийидай, яни эсер зайифардай лишанар ава. Абуру гуьгьуьл ачухарда, къенепатан органар мягькемарда. МефтIедизни хъсан я. Михекри куручIар мягькемарда, сивихъай ни атун квадарда. Абурукай вилерин бязи азарар патални хийир ава. Мекьи хьуникди уьгьуь язавайла, нефес кьадай азар (астма) квайла, рикIи фад-фад кIвалахзавайлани ишлемишда. РикIив кьаз, гьамиша са вуч ятIани жеда лугьуз, кичIевал квайбуруз (мнительность) секинвал, къеврагьвал гуда. Руфунин цIурурдай такьат, чIулав лекь ва дур-кIунар мягькемарда. Сивихъ къведайла, экъуьчдайла (ва икI мад), куьмекда. Гьисабзавайвал, михекрикай дуркIунризни ратариз зиян ава. Гьавиляй лап тIимил ишлемишна кIанда.

Помидорар

И майвадихъ итижлу тарих ава. 80-йисара за са календардай кIелна, рикIел аламайвал, помидорар Америкада ва масанра чIурара чеб-чпиз экъечIзавай. Бес хийирлу майва тирди гьикI чир хьана? США-дин сифте президентрикай садан аксина (тIвар ва вуж тиртIа, рикIел аламач) чIуру икьрар (заговор) тешкилналда. И кардин кьиле са генерал акъвазнавалдай. ГьикI рекьида, вуч ийида? Ашпаз (повар) гъилив кьуна, желбна, шурпадик (президентдиз борщ гзаф кIандай), чIурай гъана, помидорар кутада.

Яъ, са шумуд сят, суткаяр алатна, президент кьиникай са ван-сесни авач. Заговордин кьиле авай гене-ралдиз вичин чIуру планар ачух хьанвай хьиз ва вич гиламад кьадай хьиз жеда. Цацарал алай хьиз зурзазвай генералди вичи-вичин чандиз къаст ийида. И кардин себеб чирун патал комиссия тешкилда. Нетижада вири дуьздал акъатда, ашпазди хьайи – хьайивал ахъайда, вичин “тахсир” хиве кьада. “А шурпадик помидорар квай? Ахьтин ширин хуьрек, борщ за садрани тIуьрди туш! Кутур кван мад”, – лугьуда президентди.

Гьа икI, инлай кьулухъ помидорар тIуьниз ишлемишиз, цаз гатIунна, тум маса уьлквейризни гъана. Зегьерлу шей ква лугьуда, амма помидоррик – ваъ, абурун цуькверин кукIва жедай руг хьтиндак (пыльца). Помидорар иллаки ХХ лагьай асирда гзаф машгьур хьана, виринра битмишарунив эгечIна. Алимри са шумуд виш сорт, гьакI помидорар жедай еке тарарни арадал гъана. И майва витаминрин ва минеральный шейэрин, иллаки ракьун, кьелерин чешме тирвиляй сагъардай тIуьнриз, иви тIимил тирла, гзаф ишлемишзава.

Помидорри иштягь ачухарда, тIуьрди цIуруриз куьмекда, ратарин азаррин вилик пад кьада, яни микробар рекьида. Гьавиляй абур неинки хирер, гьакI руфунин язва (хер) сагъариз, цурувал (кислотность) агъузариз, чIулав лекьинин, рикIинни дамаррин уьзуьрар авайла, калий бес тежезвайла, ишлемишда. Таза мижени гзаф хийирлу я. И майвадик квай фолиевый кислотади холестерин хъсанарда, чIулав лекьиниз хъсан таъсир ийида. Вилерин давление (глаукома) авайла, йикъа хуьрек недалди вилик помидоррин са истиканда авай таза миже са тIуруна авай виртIедихъ галаз тIуьн хъсан я лугьуда.

Помидорар, афнияр, кIешниш, шивит квай салатди иштягь ачухарда, адал чичIек, серг, истивут, семечкадин чIемни алава хъийида. Бедендив С, А витаминар, ракьунни калийдин кьелер йикъа лазим кьадар агакьун патал 100-200 грамм кьван помидорар тIуьн, я тахьайтIа, кьве истиканда авай миже хъун хийирлу я. Хамуник мурс, хал (грибок) акат тавун патал хуьрек недалди вилик йикъа 2-3 сеферда 200 мл. миже, са тIуруна авай вирт алава хъувуна, хъун хъсан яз гьисабзава. ХъуьтIуьн суьрсет патал помидорар цик кутада, томат гьазурда ва икI мад.

Помидорар битмишарун патал рагъ аватдай, гару тади тагудай, ламувал квай пурпу бегьерлу чил кIанда. Кьеж хуьн патал пунариз кьук, торф, я тахьайтIа сам-векь, хъуьруьшар, кIарасдин гъуьр вегьеда. Сезондин вахтунда кьвед – пудра пурпу ийида ва накьв агалдда. Штилар цайила, кьуру чими гьава авайла, 3-5 суткада абуруз яд гуда, гьардаз – зур литр кьван. Цуьк ийизвай береда абуруз яд гана виже къведач. Сифте кьиляй штилриз, нитроаммофос ва я суперфосфатни какадарна (10 литрдиз – 10- 25 грамм), фитедин яд (1:10) гун хъсан я лугьуда.

Помидорар лап яру хьайила – ваъ, рагъулвални къацувал ва хъипивал кваз (бурые) атIун меслятзава. Ихьтинбур яргъалди амукьда. Абур ящикра ярубурухъ галаз санал твада – ярубурун этилен газди муькуьбурни яваш-яваш битмишар (яру) хъийида. АтIай майваяр ящикра 1-2 къат твада ва абур чимивал авай мичIи чкада эцигда.

Абурал 2-3 ични алава хъувун хъсан я лугьуда – абуру помидорар яру хъхьунизни куьмекда, дад, ерини хъсан жеда. Хъиткьиннавай помидорар банкайра туна виже къведач. Вахтвахтунда яд тагайла ва пурпу тавурла, майваяр цIалцIамбур жезвач. Гьар са набататдизни гелкъуьн кIанда. Къуй квехъ бул бегьерар хьурай!

Ш. ШИХМУРАДОВ