Менфятлу ва тlямлу шефтелияр
Менфятлу ва тlямлу шефтелияр
Чи инсанриз емишрикай хабар авач лагьайтIа, тапарар жеда. Амма абуруз кьилди-кьилди емишрикай гьихьтин хийир аватIа, абурухъ гьикI гелкъведатIа, хъсан бегьерар хьун патал вуч авуна кIандатIа, чидач. Къелемар кутазва, тарар экъечI-зава, ара-бир яд гуда, тарари бегьер гъайила разивалда, тагъайла наразивалда.
Емишдин тарарихъ, жуван аялрихъ хьиз, гелкъвена, абуруз гьамиша туьмер авуна, герек жуьредин ем гана кIанда. Абур датIана гьар жуьре зиянлу гьашаратрикайни, азаррикайни хвена кIанда. Шефтелийрин багълари мадни гзаф гелкъуьн истемишзава, гьикI хьи абур пара назик набататар я. Ахпа гьар йисуз хъсан бегьерарни къачуз жеда.
Къейд авун лазим я хьи, ири цил авай емишрин арада шефтелиди кьетIен чка кьазва. Ам анжах кьиблепата битмиш жезва. Шефтелияр темягь фидай, чпел гьасятда фикир желбдай хьтин рангарин, акунрин ва ширин-ширин, пара витаминар квайбур я. Дадунин ерийрал гьалтайла, и емиш субтропикрин емишрив (мандарин ва мсб.) гекъигзава. Шефтели пара къиметлу диетический емишни я. Адак пIинийрилай 3-5 процентдин, некьийрилай 8-10 процентдин гзаф шекер ква.
Шефтелидин цилерикай дармандин чIем хкудзава. Адакай япар тIадайла менфят къачузва. И чIем туькьуьл бадамдикай ийизвай дармандин чкадални ишлемишзава. Тазазмаз, кьурурна незвайди хьиз, шефтели промышленностдин хаммални я. Адакай консервиярдай заводра пара дадлу компотар, мурабаяр, джемар, ширеяр гьазурзава. Шефтелидик 12,2 процент шекер, 0,9 процент кислотаяр, 14,28 процент аскорбиновый кислота ва менфятлу минеральный кьелер ква. Абуру ивидин гьерекат хъсанарзава, бедендик квай зиянлу ва герексуз затIар хкудиз куьмек гузва. Шефтели фад, июндиз битмиш жезва ва октябрдалди амукьзава.
Гьар жуьре чешмейри тестикьарзавайвал, шефтелидин ватан Китай я лугьуда. Анай ам, Юкьван Азиядай яна, Ирандиз гъана. Ирандай шефтели адан къваларив гвай уьлквейризни, гьа гьисабдай яз Дагъустандизни чкIана. Америкадиз шефтели машгьур сиягьатчи Колумба тухвана. Исятда виридалайни гзаф шефтелийрин багълар авай чкани Америка хьанва. Адалай гуьгъуьна Франция, Средиземный гьуьлуьн къваларив гвай уьлквеяр ва Австралия, Африка ава. Шефтелийрин сортар 3000-далай алатнава.
Россиядин регионрикай Дагъустанни шефтелийрин республика я лугьуз жеда. Ина, иллаки Кьиблепатан Дагъустандин районра, фад битмиш жедай «Амсден», «Майфлевер», «Выставочный», «Новая эра», «Аршапуйс», «Кавказский ранний» ва маса сортарин къелемрин багълар ава.
Шефтелийрихъ гелкъуьн
Амма са кар ава: шефтели тарарихъ гелкъведай вири къайдаяр, уламар чир хьана кIанда. Абуру чпив къайгъударвилелди эгечIун истемишзавайди я. Шефтелидин тар фад чIехи жезва ва ада гьа икI гзаф хилерни гъизва. Амма абур вири тарцел туна виже къвезвач. Сифте нубатда рикIел хуьн лазим я, шефтелидин тар артухан ва герексуз хилерикай азадна кIанда. Имни кардин гъавурда авай пешекардихъ галаз кьиле тухвайтIа, хъсан я. ГьикI лагьайтIа, шефтелидин тарцин алатай йисан хилери ахъайзавай тазари бегьер гузвайди я. Гьавиляй, хилер, тазар атIудайла, чирвални герек я.
Шефтелидин тарцин хилер гьар йисуз атIун лазим я. Жезмай кьван — гзафбур.
Кьвед-пуд йисан хилерикай са артух менфят авайди туш. Эгер гьар йисуз и серенжем кьиле тухун тавуртIа, кар алай хилер кьецIил жезва, бегьер тIимил гузва ва тар вахт жедалди кьуразва.
Гзафбуру, къелем кутуна, адаз са шумудра яд гана, адакай тар жеда лугьуз фикирзава. Тар женни ийизва, амма ада гузвай бегьер усалди жезва. Гьар садаз чир хьун лазим я, къелемдикай абурлу, къешенг, бегьерлу тар авун патал зегьмет чIугун герек я. Къелемди 70-80 сантиметрдин буй гайи йикъалай адахъ гелкъуьн ва гьар йисуз дуьз къайдада хилер атIун истемишзава. Тар кьуд патахъни сад хьиз хилер алахьнавайди, къенепад жезмай кьван ачухдиз тунвайди хьун хъсан я. Ахпа ихьтин тарцизни, адал жедай бегьердизни тамашдай вилер кIанда.
Хилер атIуниз талукь мад са кьетIенвал. Шефтелидин тар, амайбурув гекъигайла, фад кьуьзуь жезва. Идакди бинедилай хилер кьуразни эгечIзава. Гьавиляй емишар гъиз эгечIай сад лагьай йисалай хилер, тазар атIудайла, хилен бинедал кьуд десте, юкьва 5-6 десте, вини кьилени 8-12 десте тIурар тун лазим я.
Гьахъ я, чи патара шефтелидин тарцин пешерик азарар фад акатзава. Абур агаж, лацу жезва, абурук тIехвер акатзава. ИкI мекьивилелай, ламувилелай жезва. Гьа са вахтунда емишар недай куквари, иллаки клястероспориоз азарди тарциз еке зиянар гузва. Абурухъ галаз зулалай, пешер авахьиз башламишдайла женг чIугуна кIанда. Тарариз гьа вахтундани, гатфариз тIурар ахъа жедалдини, са процентдин ДНОК ва я 5-6 процентдин 30-нумрадин препарат квай яд яда. ТIурар ачух жез эгечIай вахтунда са процентдин лахума квай яд ягъуни пешер агажарунинни лацу хьунин вилик пад кьада. 3-4 йикъалай мад тарариз гьа и яд яда. Зулуз и кар кьиле тухудайла, цик 3 процент лахума кутада.
Цуьк ахъайдалди вилик шефтелийрин тарариз 0,4 процент цинеб ва я 0,2 процент беномил квай яд ягъун хъсан я. Тарар пешер недай кукварикай ва маса азаррикай хуьн патал абуруз 0,2 процент фозалон, антио ва я фосфамид квай яд яда. Цуькведавайла, бязибуру тарариз бордосский жидкость язава. Им ерли авуна кIанзавай кар туш. Идакди вири пешер авахьзава. Тарар азаррикай хуьн ва хъсан бегьер къачун патал цинебдин суспензия ва каптан (цIуд литр циз 0,4 процент) ишлемишун теклифзава. Майдиз каптан, июндиз бенлат, гугурт, июль-августдиз цинеб ишлемишда.
Пешекарди лагьайвал, багълариз алава ем, миянардай шейэрни кIанзавайди я. Октябрдиз-ноябрдиз ва мартдиз фосфордин ва калийдин, апрелдизни июндиз азотдин миянардай шейэр ишлемишун меслятзава. Идахъ галаз сад хьиз, яд гунин къайдайрилайни бегьердин агъуз-винизвал аслу жезва. Куьрелди, шефтелияр пара хийирлу я. Абур кутаз чалишмишвални авуна кIанда.
