Мавлиддин тариф
Ибн Касиран гафар
Мавлиддикай ва ам ийизвай инсанрикай зурба алим ва муфассир Ибн Касира вичин «Аль-Бидаят ва ан-Нигьаят» ктабда ихьтин гафар кхьенва: «Ирбилдин пачагьди гьар йисуз Раби-уль-Аввалдин вацра вири халкьди иштиракдайвал еке мавлид тешкилзавай. Мавлиддиз ада вири инсанриз эверзавай. Ам вич адалатлу, викIегь, акьуллу, къуватлу алим тир. Мусурманри Аллагьдиз ﷻ ибадат ийизвай чкайра, иллаки Меккадин ва Мединадин аль-Гьарам мискIинра ада садакьаяр пайдай.
Гьар йисуз ада французрин есирда авай мусурманар пул гана азад ийиз тазвай. Лугьузва хьи, гьа икI ада азадиз тур есиррин кьадар 60 агъзурдив агакьна. Адан паб Аюбан руш Рабиату Хатун тир. Папа вичин гъуьлуькай лагьана хьи, ада алукIзавай парталрин къимет гьатта вад диргьемдив агакьзавачир. Са сеферда за адавай ужуз парталар алукIунин себеб вуч я лагьана жузурла, ада жаваб гана: «Багьа партал алукIна, амма кесиб кас муьгьтеж яз тадалди вад диргьемдихъ къачунвай парталар алукIун заз хъсан я».
Гьар йисуз мавлид авун патал ада 300 агъзур динар (къизилдин пул) харж ийизвай. Мугьманар ва рекье авай ксар кьабулзавай кIвалериз 100 агъзур динар серфзавай. Мединада ва Меккада авай аль-Гьарам мискIинриз физвай рехъ патал (яни Гьижаздин рекьяй физвай гьажийриз яд ва тIуьн гун патал) 30 агъзур динар садакьа ийизвай. Ибур вири ада ачухдиз ийизвай хъсан амалар тир, амма садазни къалур тийиз авурбурун кьадар Аллагьдиз ﷻ чида («Аль-Бидаят ва ан-Нигьаят» 13-том, 158-чин).
Ибн Гьажар аль-Аскъаланидин гафар
«Сагьигь аль-Бухаридин» гьадисрин кIватIалдиз къадалай гзаф ктабдикай ибарат тир баян ганвай зурба алим, шейх-уль-Ислам аль-Гьафиз Агьмад Ибн Гьажар аль-Аскъаланиди мавлиддикай агъадихъ галай гафар лагьана: «Гьакъикъатда, заз мавлид къейд авун ихтияр авай кIвалах тирди тестикьарзавай делил, мавлиддин бине Сагьигь аль-Бурахи ва Муслим ктабрай жагъана (яни бине жагъанатIа, ам бидъа – Пайгъамбардин ﷺ девирда авачир, вичикай зарар авай цIийивал туш лагьай чIал я). РикIел хкваш: Мугьаммад Пайгъамбар ﷺ Мединадиз хтайла, адаз ина авай чувудри Ашурадин юкъуз сив хуьз акуна. Куьне вучиз и юкъуз сив хуьзва лагьана жузурла, абуру Пайгъамбардиз ﷺ жаваб гана: «И юкъуз Аллагьди ﷻ фиръавн батмишарна ва Муса адан халкьдихъ галаз къутармишна. Чна сив и кардай Аллагьдиз ﷻ шукур авун патал хуьзва». Пайгъамбардини ﷺ лагьана: «Чун Мусадиз абурулай мукьва я, гьавиляй чнани Ашурадин юкъуз сив хуьда». Абурулай тафаватлу хьун патал Ашурадин вилик ва я кьулухъ галай юкъузни сив хуьн суваб я.
И гьакъикъи гьадисдай чаз аквазвайвал, Аллагьди ﷻ махсус регьим гайи ва я бедбахтвиликай хкудай юкъуз, Адаз шукур ийидай ва гьа и шукурни йисан къене гьа регьим авур юкъуз ийидай ихтияр ава. Аллагьдиз шукурни жуьреба-жуьре ибадатралди ийиз жеда, месела, гзаф кьадар суждайралди (кпIунал ийизвай ва гьакIни суждату-шшукр), сив хуьналди, садакьа паюналди, Къуръан кIелуналди.
Пайгъамбар ﷺ хайи юкъуз ам и дуьньядиз атунилай зурба регьим авани бес?! Инал лагьайвал, Пайгъамбардин ﷺ хайи югъ ам гьакъикъатда хайи юкъуз къейд ийиз алахъна кIанда. Вучиз лагьайтIа Муса къутармишай юкъуз чувудри сив хуьдайла, Пайгъамбардини ﷺ Аллагьдиз ﷻ шукур авун патал гьа юкъуз сив хвена. И юкъуз тахьайтIани йисан къене гьи йикъуз хьайитIани мавлид авуртIани жеда. Инал лагьай гафар – мавлиддин бине я.
Мавлиддин къене ийизвай амаларни Аллагьдиз ﷻ шукур гъизвайбур хьун лазим я: Къуръан кIелун, тIуьнар гун, садакьаяр паюн, Пайгъамбардилай ﷺ тарифар ийизвай бейтер кIелун, дуьньядихъай вил атIуниз, эхиратдиз ва дуьньядиз хийир гудай хъсан кIвалахар авуниз эвер гузвай шиирар лугьун («Аль-Хави филь-Фатава» 1-том, 188-чин).
