Менфятлу емишар ва майваяр
Менфятлу емишар ва майваяр
Хутар
Хутарин жуьреяр, сортар гзаф я. Гзафни-гзаф чIулав екебур хъсан я. Са артух кфетлу туштIани, хутари бедендиз хъуьтуьлвал гуда, цIалцIамвал гудай ерияр квайвиляй тIуьрди ацукьуниз куьмекзава. И жигьетдай иллаки таза хутар хъсан я.
Кьил тIазвайла, цIаяр къвез, къиздирмади гьелекзавайла, тIуьн недалди вилик хутар ишлемишун меслятзава. Иллаки цуру, цурувални ширинвал квай хутари сивихъ атун, экъуьчун акъвазарда, цихъ къарихвал рекьида. РикIи фад-фад кIвалахзавайла, бедендик квал квайлани, хъсан я.
Ширин хутари руфун, ратар хъуьтуьларда. Цурубуру мягькемарда.
Шефтелияр
Абуру беденда органар хъуьтуьларда, къурда, гьавиляй, бедендик кьурувал квайла, адал ифин акьалтнавайла, хийирлу я. Хутари хьиз, шефтелийрини герек авачир зиянлу шейэр хкатуниз куьмекзава, яни абурухъ беден михьдай такьат, ерияр ава. Амма, хутарилай тафаватлу яз, фад хъел къведайбуруз, нервияр къайдадик квачирбуруз шефтелияр лап тIимил тIуьн меслят къалурзава.
Диатез азар сагъарун патал шефтелийрин цилерин къене авай хвехвер лап акъугъарна, регъвена, целди ламу авуна, аялрин бедендиз, чиниз акъатнавай куьлуь тварривай, яру хьанвай хамунивай гуьцIда.
Лимон
И емишдин ватан Индия я.
Лимонди элекьарда, михьда, чимивиляй кьил тIа хьайила, ички гзаф хъванвайла, туьтуьхда дакIунар авайла, рикIи фад-фад кIвалахдайла, сивихъ хкведайла, иви чIурузвайла куьмекда (лимондик витамин Р ква).
Лимон нервийриз, гьакIни уьгьуь квайбуруз зиян я. ИчIи рикIелай гзаф ишлемишуни ратар зайифарда. ИкI тахьун патал шекердихъ, виртIедихъ галаз санал ишлемишда. Чимивиликди кьил тIазвайла, лимон кьве пад авуна, чимна, пелевайни цIвелеривай гуьцIда.
Лимондин мижеди чин михьи ийида, анилай тварар алудда. И емишдихъ зегьерриз аксивалдай, иллаки гьашаратри (пепе, чIут, тIветI, ветI, цIицI ва мсб.) кIасайла аксивалдай ери ава. Туьтера лимондин михьи миже (ва я чими циз яна) экъуьрайтIа, уьгьуь ягъун зайиф жеда. Лимондин миже, са истиканда авай чими циз яна хъвайитIа, ифин алатда. Япар тIазвайла лимондин мижедин 2-3 стIал вегьин меслятзава. Саралух сагъарун патал кьве лимондикайни кьве кьил серкикай хкудай миже йикъа пудра чайдин са тIуруна авайди гьар хуьрек тIуьр кьве сятинилай хъвада. Лимондикай авай хийир, ам ишлемишунин рекьер лап гзаф я.
Бадам
Бадамди (миндаль) къенепатан органар ачухарда, мефтI мягькемарда (иллаки – шекердихъ галаз ишлемишайтIа), вилериз акун хъсанарда, беден, туьд хъуьтуьлариз, шекердихъ галаз санал ишлемишайтIа, нефес кьуниз (астма), пердедин (плеврадин) тIалриз, хуралай иви къведайла, руфуна ва маса органра хер-кьацI (язва) авайла хийирлу я. Бедендиз ацIайвал гуда.
ЧIуру терефар: залан я, къайи хуквада цIурурун четин я, ратариз зиян ава. И нукьсанар пасукI ишлемишуналди туьхкIуьриз жеда. Бадам квай мураба гзаф кфетлу я, ада бедендиз ацIайвал гуда. ДуркIунризни хийирлу я.
Мурс акъатай бадам тIуьна виже къведач. Эгер са ни ятIани тIуьртIа, экъуьчар хъувуна, цуру мижеяр гана кIанда.
Шуьмягъ
Тарцин вири паярихъ (пешерни кваз) мягькемардай, алкIидай, ритIидай, кьур акъуддай (иллаки – хъирейрихъни хвехверин чкалрихъ) къуват ава. Ратар мягькемарда, мефтI артухарда. Хвехверни вирт ва я пасукI кваз уьгьуьяр хкудун, хур михьун патал ишлемишда. Акъугъарнавай хвехверни са тIимил чIулав истивут санал хурузни жигерриз хийирлу я. Анисдихъ галаз санал ишлемишайла, рикIи фад-фад кIвалахдайла, яхун тирла, къайи агъуйри зегьерламишайла, акьрабди кIасайла куьмек гуда. Хвехвер гзаф тIуьн руфуниз зарар я: ял акатда, сивихъ хкведа. Ихьтин дуьшуьшра михьи вирт ва я шекер квай ци куьмекда.
Хвехверикай хкуднавай ягълу уьгьуьяр квайла, хура, чIулав лекьина тIалар авайла хъсан я лугьуда. И ягълу акьрабди, бевди (фаланга) кIасай чкайривайни гуьцIда. Ам (ягълу) хуквадиз зиян я.
Мускатдин кIерец
И емиш Малайский архипелагдин са островдал — Явада экъечIдай тарарал жедалда. Акунрай абур мегъвериз ухшар я. Хъире лагьайтIа, лап кIевиди жеда. Тарарни, пешерни чинра жедай хъархъунбуруз ухшар я, амма абурулай са тIимил гъвечIибур жеда.
Мускатдин кIерецдал пуд къат чкал, хъире ала. Винел падни, дигмиш тахьанвайла, къацу рангунинди, яцIуди ва хъуьтуьлди я. Адакай хъсан мураба гьазуриз жеда. Винел патан кIаник мад са хъуьтуьл хьтин чкал ква. Адан кIаник квай пуд лагьай чкал-хъире лагьайтIа, кIевиди я, юкьвани – шуьмягъ кьван яргъивал квай хвех жеда.
Лап хъсанбур яз куквари кя тавунвай, залан, кIеви, сивер тIимил кудай хьтин дад галай таза хвехвер яз гьисабзава. Абур яру рангунинбур жеда, къуват-такьатни пуд йисуз кьван хуьда. И кIерецдихъ кIеви ийидай, яни мягькемардай хьтин таъсир ава. Кьеж, ламувал гзаф квайвиляй фад куквари неда.
Мускатдин кIерецди гуьгьуьлар хъсанарда, кIеви хьанвай чкаяр хъуьтуьларда, тIуьрди цIуруриз куьмекда, руфун, сурлумпI, чIулав лекь мягькемарда. Ам сиве хуш ни хьун патални ишлемишда. Сивихъ атун, экъуьчун, мекьивилелай руфуна гзаф гъер гьатун, къен фин ва маса тIал-квал квадарда. Акъугъарнавай хвех кьил тIа хьайила, мекьивиляй ва ламувиляй чIулав лекь дакIунвайла ишлемишда.
Мускатдин кIерец туьнт ксариз зиян я, ахьтинбурун кьил тIа ийида. Ам гзаф ишлемишна виже къвезвач: туьтуьниз зиян гуда ва мефтIеди дуьздаказ кIвалахун зайифарда. Мускатдин кIерец куквари туьтIуьн патал кIевирнавай къапуна хуьда.
Сельдерей
ЭкъечIзавай чкайрилай аслу яз, и хъач са шумуд жуьрединди ава. Салара цадайдалай гъейри, дагълара къванерин арайра экъечIдайбур, гьакI церин сортарни ава. Ийизвай таъсирдиз, лишанриз килигна, сельдерейдин гужлу пай сифтени-сифте — дувул, ахпа — адан тум, абурулай алатайла, пешер я. Тумуни вичин къуват, таъсир — кьве йисуз, дувулри пуд йисуз кьван хуьзва.
Таъсирдин лишанар ихьтинбур я: кIев хьанвай чкаяр ачухарда, элекьарда. Сельдерей тIуьниз ишлемишайтIа, иштягь ачухарда, жигеррин астма, плеврит, къвала тIал авайла, куьмек жеда, чIулав лекьина ва цуьлезда кIев хьанвай чкаяр ачухарда, дуркIунар, цварадин кисе михьда, ана къванер аваз хьайитIа, абур куьлуь ийида, жалгъайра, юкьван тарце тIал авайла, мекьивилелай жедай уьзуьрар акатнавайла куьмекда.
Зегьерлу гьайванри ва пепе-шепеди кIасайдалай кьулухъ сельдерей тIуьниз ишлемишна виже къвезвач, гьикI хьи ада зегьердин таъсир гена артухарда.
И хъач туьнт ксариз, руфунал заланзавай, хурухъ аял галай дишегьлийризни хъсан туш. Таза сельдерейди руфуник ял кутада. И хъчадин садра ишлемишдай кьадар — 9 грамм, ругур дувулрин кьадар 15 грамм я.
Газар
Виридалайни хъсан сорт миже квай, гъвечIи хьтин тIимил дувулар галай яру газарар яз гьисабзава. Газарди чIулав лекьина кIев хьанвай чкаяр ачухарда ва руфун мягькемарда. И майва хура, руфуна, лекьина тIалар авайла, дуркIунрайни цварадин киседай къванер акъудун патал гзаф хийирлу я лугьуда. Газарар, хкат тийиз яргъалди уьгьуь квайла ва плеврит авайлани, ишлемишда.
Газар ицIиз тIуьрла, цIуруриз четин я, руфуник ял акатда, туьнт инсанриз адакай зарар ава. Газаррин миже лагьайтIа, цIуруриз четин туш. Газаррикай авур мурабани гьакI я, ам беденда яд акъвазнавайла хъсан я. Газаррин мураба виртIедихъ галаз ишлемишуни руфун (ратар) мягькемарда, тIуьрди цIурурун регьятарда.
ЧичIек
Лап хъсан сорт миже квай лацу екебур я лугьуда. КIев хьанвай чкаяр, иштагь ачухарда. Хуьрекрик кваз тIуьни, чичIекдихъай ни чIугуни тIугъвалрин вахтунда чIуру гьавадин, гьакI пис цин таъсир квадарда. Гьавиляй, сиягьатриз фейила, чка, гьава дегиш хьайи дуьшуьшра фахъ галаз чичIек тIуьна кIанда лугьуда.
Дарман яз, сагъарун патал, чичIек тазади, ргайди ва къавурмишнавайди ишлемишда. Ада иви михьда, беден мягькемарда, ивида шекердин кьадар тIимиларда. ЧичIек хъсан антибиотик я. Ам хамунал алай хирерал, кайи, кIвачин къапари тIушунай чкайрал эцигда, кьуру уьгьуьяр квайла хурувай гуьцIда ва икI мад.
ЧичIек хъсандаказ ргай шурпади, бузбашди беден хъуьтуьларда, цуру хъапI атун квадарда. Лапагдин тумунин пидихъ галаз рганвай чичIекди хур, жигерар михьда. Сиркеда ргай ва я тур чичIек саралух квайла, цуьлездин азарар авайла, гьакIни иштагь ачухарун, тIуьрди цIурурун патал хийирлу я. АтIанвай чичIекдикай ни чIугуни мефтIеда авай кIеви чкаяр ачухарда, бугъ чукIурда. Акьрабди кIасайла, тIуьнихъ галаз са тIимил таза чичIекдин миже ишлемишайтIа, куьмекда. КIаснавай чкадал регъвей, куьлуь авунвай чичIекни эцигайтIа жеда. Таза чичIекдин миже ивиди хамунихъ гьерекатун, чинин ранг хъсанарун патал ишлемишда. Вири сортарилай лацу чичIекдин таъсир, ери хъсан я.
