Вири дапIаррин куьлег…

Вири дапIаррин куьлег…

Чун вердиш хьанва хьи, инсанди гьуьрметдалди рафтарвал авуни адан къене патан хушвал къалурзава. Ачухдиз килигуналди ва хъсан гафаралди чна инсанрал чи гьуьрмет агакьарзава. Аксина, винел патан векъивили ва я атIугъайвили къенепатан пис гьал къалурзава: нагагь чна инсандиз гьуьрмет тийиз хьайитIа, чавай адахъ галаз хуш рахунар ийиз жедач.

Амма гуьзлемиш тавур дуьшуьшарни жезва. Са касдиз вичихъ галаз рахазвай инсан рикIин сидкьидай хуш я. Амма адахъ галаз рахадайла ада ихтилатдикай кьил къакъудун ва кIанз-такIанз рахун мумкин я, я тахьайтIа (гзаф вахтара икI аял кьили ийида) – туьнт жеда, гаф атIуда. Вири и крари рахазвай касдиз вичихъ хъсан рафтарвал авайди гьиссиз манийвал ийизва.

Амма гзаф вахтара масакIа жезва. Инсанди вич рахазвай касдиз гьич гьуьрмет ийизвач. Амма сад-садал гьалтайла адаз хъуьрезва ва кIубандиз хабар кьазва: кIвалахар, хизан гьикI ава? Адаз вич гьакI тухунин себебар ава. Белки, адан ихтибарда гьатунин, жуван патал ялунин себебралди, я тахьайтIа адаз гьакI вич къалуриз кIанзава.

Аквазвайвал, гьуьрметдалди рафтарвал авун ва гьуьрмет авун сад тахьун мумкин я. Эдеблудаказ рахун – им инсанар къулайсузвилерихъай хуьн патал инсанди вич тухунин жуьре я. Амма рикIин сидкьидай гьуьрмет авун – им маса инсанра къиметлувал акваз алакьунилай арадал къвезвай гьисс я.

Гьуьрметдикай

Чна халисандиз гьуьрмет ийидайла, чун адаз куьмек ийиз гьазур я ва адан далудихъай адакай пис рахадач. Адан тIалабун кьулухъ ягъиз кIан жедач ва чаз ам четинвилерикай хуьз, адаз зиян тагуз кIан жезва. Чна акI хушуналди ийизва, гужуналди ваъ.

Инсанрихъ галаз хъсан рафтарвал авуни чаз хъсан гьевес гъизва. Адакай чаз менфятни ава. Чна гьуьрмет ийизвай инсандихъ галаз алакъа хьунин нетижади, чна гьуьрмет тийизвай касдихъ галаз жезвай алакъадилай са шумуд сеферда артух нетижа гузва.

Гьатта чун а менфятдин гуьгъуьна авачиз хьайитIани. Амма гьакI жезва, гьакI Аллагьди ﷻ и дуьнья туькIуьрнава. Месела, диде-бубадиз гьуьрмет авун аял патал (гьи яшда авайди яз хьайитIани) анжах диде-бубади ийидай куьмек гуниз ва дуьайриз элкъвезва ва абур Аллагьди ﷻ кьабулзава. Муаллимдиз гьуьрмет авуни ученик гъавурда гьатунал ва тарсар чириз кIан хьунал гъизва ва ам кIелунин хъсан нетижайралди акьалтIар жезва. Къуншидиз гьуьрмет авун секин ва хатасуз уьмуьрдин замин жезва ва гьа са вахтунда важиблу туш, абур хуьре авай хсуси кIвалер яни ва я гзаф квартирайрин кIвал.

Амма! Гьуьрметдин рафтарвилерин хийирлу нетижаяр инсанар ишлемишна менфят къачун хьиз гъавурда акьуна виже къведач. Халис гьуьрмет авун са чIавузни темягькарвилин къастунихъ галаз санал жедач. Вучиз лагьайтIа гьуьрмет авун Раббидин ﷻ Къанунрай къвезва, темягькарвилиз лагьайтIа, ам гьихьтин жуьрединди хьайитIани, Ада туьгьмет ийизва.

Са патахъай килигайла…

Са вуж ятIани рази тахьун мумкин я: «Зи диде-буба (муаллимар, къуншияр ва мсб.) гьуьрмет авуниз гьич кутугнавач…»

Гьайиф хьи, гьакI лугьуниз себебарни жезва. Месела, са нин ятIани мукьва инсанрин арада векъиз рахадай, куьмек гуз течидай, жизвидилай – нукьсанар къалурдай, гьамиша масабурун уьмуьррал машгъул хьанвай, амма чеб вилик финикай (сифте нубатда, руьгьдин жигьетдай) гьатта фикирни ийизвач, ва икI мад.

Вири гьакI я. Амма ина са шартI ава. Чи гьуьрмет «са вуч патал ятIани» хьун чарасуз туш. Эхь-эхь, гьуьрмет «са затIни авачизни» ийиз жеда. Им акьулди кьатIун тийидай кар хьиз аквазва, вирида гьамиша лугьузва: «еке бажарагъ хьунай гьуьрмет ая», «агалкьунрай гьуьрмет ая», «хъсанвиляй гьуьрмет ая» ва икI мад. Ида чун маса инсанда, вуч патал «адаз гьуьрмет авун герек къвезватIа» лугьуз къекъуьниз вердишарзава.

Амма ихьтин адет хьанвай къекъуьнар себеб яз ахьтин гьакъикъат ахъай жезва хьи, инсандин къиметлувал неинки адан ерийрикай ибарат я, гьакIни ада (чун ва маса инсанар патал) гьихьтин везифа тамамарзаватIа, гьадалайни. Хсуси хесетар, шаксуз, важиблу я. Амма инсанрин арада ада кьиле тухузвай кар адалай тIимил метлеблу туш.

Ихьтин фикир кьуна килигуни гьуьрмет авун чарасуз тирдан гъавурда акьадай мумкинвал гузва, месела, диде-бубадиз, муаллимриз, къуншийриз, гъуьлуьзни папаз, чпиз гьихьтин ерияр ава ва я авач килиг тавуна. Абур чи уьмуьрда еке метлеб авай везифаяр тамамарзавай инсанар я хьи. Абуруз, чпиз авай гьакъикъи метлеблувиляй гьуьрмет ийизва.

Адалай гъейри, инсанди вич патав гвайбурухъ галаз гьикьван гьуьрметдалди тухвайтIа, гьакьван гзаф инсанрин вилерани ам хкаж жеда. Лугьузва кьван, вичин гъуьлуьз пачагьдиз хьиз гьуьрмет ийизвай дишегьлидикай пачагьдин паб жеда. Амма вичин гъуьл къаравушдин дережадиз вегьезвай дишегьлидикай къаравушдин паб жеда.

…ва маса патахъай килигайла

Са ни ятIани давамарда: «Хъсан я, патав гвайбурун патахъай гъавурда акьуна. Бес угъридин, пиянискадин, кIвал-югъ авачирдан везифа вуч я? Заз гьатта абуруз гьуьрмет ийиз кIанзавач!»

Эхь, гьайиф хьи, чпин уьмуьр тухузвай тегьердиз ва чпин ерийриз килигна, чеб жемятдин тамам иштиракчияр яз гьисабиз тежедайбурни ава. Анжах! Ахьтин инсанар Аллагьди ﷻ амай вири махлукьатар хьиз халкьна ва руьгь ганвайбур яз амукь тийиз туш хьи. Вири инсанрин руьгьер лап сифте кьиляй михьибур я ва абуруз чпин Халикь ﷻ чизва.

И жигьетдай чавай са касни, адан гунагьриз ва ада вич жемятдин арада тухузвай тегьердиз килигна, саймиш тавуна таз жедач. Адалайни артух «угъридикайни хъсан кас хьун мумкин я, ва хъсан касдикайни – угъри». Заминвал садазни авач. АкI хьайила, жув инсанвилин жигьетдай гьатта эхиримжи агъуз аватнавай инсандилайни хъсан яз гьисабунин себебар авач.

Абуру гун мумкин тир зиян чна кьабул тийизвайдан ва адаз акси акъваззавайдан гъавурда акьазва. Амма ам чаз инсан яз акун тавуна ва Халикьдивай ﷻ рикIин сидкьидай адаз Дуьз рехъ къалурун тIалаб тавуна тазвач. (Чазни).

Эхир

Аллагьди ﷻ чун сад-садаз хийир авайбур яз дуьшуьшдай авунвач. А хийир винел патал алач. Ам къуватдалди ва я амалдарвилелди къачуз жедач. ТахьайтIа ам халисан къиметлу затI жедач хьи, анжах менфятсуз ва я зиянлу къалп затI.

Вири халисан крар – эдеблу я ва абур Халикь ﷻ патал ийизва. Халис гьуьрметни гьакI я: ам асуллу ва михьи я. Гьавиляй я адан куьмекдалди, къалурун патал ийизвай гьуьрметдалди ахъайиз тежезвай дапIарар ахъайзавайди.

Ихтилат жув тухунин хъсан къайдаяр герек туш лугьуникай физвач, абуру инсандин тербиялувал къалурзава. Амма жув анжах эдеблувилелди тухунал акъвазна жедач. Халисан къенепатан гьуьрмет авачиз чна и гзаф инсанар яшамиш жезвай, лап ачух, менфятлу дуьньяда чи иштираквилел сергьят эцигда.

Гуьзел Ибрагьимова