Алим ва хирург Абу аль-Къасим аз-Загьрави
Алим ва хирург Абу аль-Къасим аз-Загьрави
Исламди инсаниятдиз бажарагълу алимрин чIехи гъетерин кIватIал багъишна. Гзафни-гзаф илим ва искусство муьжуьд лагьай асирдилай цIерид лагьай асирдал кьван йигиндиз вилик фена. Фикир гуниз лайих кар ам я хьи, а девирда мусурманрин алимриз Исламдин уьлквейрин гьакимри гзаф куьмек гузвай, Европада лагьайтIа, алимар цIал кузвай.
Мусурманрин алимрин гужлу яратмишунин кIвалах себеб яз чIехи меденият арадал атана, адан эсердик вири дуьнья акатна. Араб чIалакай илимдин чIал хьана. И чIалал Исламдин вири алимар рахаз хьана. Европадин алимри, анжах виш йисар алатайла, илимдин мусурманрин чирагърин надир ачухунар кьетIидаказ ишлемишиз гатIумна.
Аммар ибн Али аль-Мосули
Египетдин хирург, Мосулда (Ирак) хайи Аммар ибн Али аль-Мосулиди 10-асирда лап хъсан ери авай буш къен авай раб (шприцдин чешне) акъудна. Адан куьмекдалди, дуьньяда сифте яз, буьркьуьвилел гъизвай катаракта сагъар хъувун патал, ада операцияр авуна. Гьа къайда, операцийрин маса жуьрейрихъ галаз санал, къенин юкъузни ишлемишзава. А надир операциядиз «Аммаран операция» тIвар ганва.
Аммар ибн Али Исламдин алемдин виридалайни бажарагълу духтур-офтальмолог тир. Вичин девлетлу тежриба ада «Офтальмологияда хкягъунин ктаб»-да умумиламишнава. Ам дуьньядин хирургри-офтальмологри ишлемишзава.
Абу аль-Къасим аз-Загьрави
Амма вири хирургиядин бине эцигай кас Абу аль-Къасим Халаф ибн аль-Аббас аз-Загьрави аль-Ансари (936-1013 – йисар) я. Латин чIалал адаз Альбукасис лугьузва, ам ансаррин (Пайгъамбардин ﷺ Мединадай тир терефдаррин) несилдай я. Вичин гзаф йисарин тежрибадин нетижаяр ада 30 томдин медицинадин «Китаб ат-Тасриф» энциклопедияда умумиламишна. Латин чIалаз таржума авунвай энциклопедия 500 йисуз Европадин медицинадин университетра кIелзавай ктаб тир.
Алимди акъудай гзаф затIар къенин юкъузни медицинада ишлемишзава.
Хирургиядикай алимди эхиримжи томда кхьена, вучиз лагьайтIа ам медицинадин илимдин виридалайни вине авай жуьре тирди ам инанмиш тир. Адаз чизвай хьи, сифте вири вилик квай паяр чирун лазим я, иллаки анатомия, органрин везифаяр, ивидин дамарар, кIарабар, жукIумар, нервияр, ва анжах ахпа хирургиядив гатIумайта жеда. Нагагь физиологияни анатомия чир тахьайтIа, азарлуди кьиникьдал гъидай гъалатI хьун мумкин я.
Аз-Захравиди кьве вишелай гзаф хирургиядин алатар акъудна, абурукай гзафбур инсанар сагъарун патал алай девирдин хирургиядани ишлемишзава.
Ада сифте яз фалуж азардин себебрикай лагьана, сифте яз къенепатан цвалар авун патал кетгут ишлемишна. Ам исятдани медицинада ишлемишзава.
Абу аль-Къасим аз-Загьравиди стоматологиядин алатар акъудуналди пародонтология ва стоматология вилик финик чIехи пай кутуна. Ада стоматологиядин тарихда сифте яз реплантация (бедендихъай галатнавай пай хирургиядин рекьелди гилиг хъувун) ишлемишна.
Аз-Загьравиди фармакологиядикни фармацевтикадик къимет авачир хьтин пай кутуна. Ада сифте яз дистилляциядин ва сублимациядин куьмекдалди дарманар гьазуриз хьана. Геж хьиз Исламдин духтурдин фармацевтикадин къайдаяр латин чIалаз таржума авуна ва абурукай Европадин хъчаралди сагъар хъийизвайбуруз гзаф куьмек хьана. Рецептар авай ктаб гзаф машгьур хьана, вучиз лагьайтIа дарманар гьазурунин къайдаяр ана лап хъсандиз гъавурда тунвай.
РагъакIидай патан медицинада Альбукасисан къайдайри 500 йисан къене вилик жергедин чкаяр хвена.
