Меккадин ва Мединадин машгьур чкаяр
Кябе – Чилел алай виридалайни багьа имарат
Кябе хьиз малум тир, кубдин кIалуб авай екевал авачир дарамат кьакьанвиляй гзаф мертебайрин кьакьан кIвалерихъ галаз ва я чIехи, багьаз туькIуьрнавай хсуси кIвалихъ галаз гекъигиз жедач, амма инсаниятдин тарихдиз ада авунвай таъсир гзаф къиметлу я. Кябе – им гьар юкъуз капI ийидайла вад сеферда вири мусурманри чпин чинар элкъуьрзавай имарат я. ГьакI ава 1400 йисалай артух вахтунда, Мугьаммад Пайгъамбардин ﷺ девирдилай инихъ.
Кябедин уьлчмеяр
Алай вахтунда Кябедин кьакьанвал 12,05 метр ва адан вири майдан 191 кв. метр я. Кябедин къене патан яргъивал 13 м, гьяркьуьвал 9 м я. Кябедин цларин гьяркьуьвал са метр я. Адан къене патан чил тIаваф ийизвай чкадилай 2,2 м вине ава. КIвалин къавни винел къав тикдикай авунва, ам лагьайтIа муьрхъ ягъ тийидай ракьалди кIевнава. Цлар къене патай гуьцIна нур гудайвал цIалцIамарнавай къванцикай эцигнава.
И гъвечIи имарат эцигна ва туькIуьр хъувуна Адам , Ибрагьим , Исмаил ва Мугьаммад ﷺ пайгъамбарри – ихьтин гьуьрметдиз са дараматни лайихлу хьайиди туш. ЯтIани, и екевал авачир, амма лап важиблу имарат эцигунин тамам вири куьлуь-шуьлуьяр тIимил чизва.
Кябе, Раббидин ﷻ кьадардалди, капI ийидайла вири мусурманри чин элкъуьрзавай чка хьана. ТIаваф авун (Кябедал ирид сеферда элкъуьн) Аллагьди ферз авуна ва идай жезвай суваб лап чIехи я.
Мугьаммадаз ﷺ пайгъамбарвал къведалди тIимил вилик къурайшитри Кябе чукIурна, вучиз лагьайтIа марфарин ятарин таъсирдин нетижада адан цларай ферер атанвай. Сифтедай абуруз адак кягъиз кичIезвай. А чIавуз тайифадин чIехибурукай сада – Валид ибн Мугъиради – хабар кьуна: «Эй инсанар, квез ам чукIуруналди хъсанвал ийиз кIанзавани, тахьайтIа писвал?» Вирида, хъсанвал кIанзава лагьана, жаваб гана. «Эгер гьакI ятIа, хъсанвал кIанзавайбуруз Аллагьди ﷻ жаза гузвайди туш», - лагьана ада ва сифте вичи Кябе чукIуриз башламишна.
Кябе эцигдайла анжах гьалал затIар ишлемишзавай, амма абур бес кьадар тахьуниз килигна, Кябе са патахъай пуд метрни зуран куьруь авуна. Гила а чкадиз Исмаилан Гьижра лугьузва. ЧIулав къван (Гьажар альасвад) эцигдай чкадал агакьайла, къурайшитрин арада ам гьана эцигунин патахъай гьуьжет арадал атана. Эхирни, Баб ас-Салам варарай мискIиндиз вуж гьахьайтIа, гьада лагьайвал авун кьетIна. Ам жегьил гада Мугьаммад ﷺ хьана. Вирида адаз чпин ихтибарвал къалурна.
Ада вичин аба хутIунна, адал ЧIулав къван эцигна ва гьар тухумдикай сада адан къерех кьун буйругъна. ГьакI къван Кябедин патав гъана ва Мугьаммада ﷺ вичин берекатлу гъилералди исятда ам вич алай чкадал эцигна.
А чIавуз кьуьзуь Умаяди гьарайна: «И жегьилдикай инсанар меслят ийидайди жеда!»
Кябе эцигуна гележегдин Пайгъамбардини ﷺ иштиракна, ада къуьнерал алаз къванер тухузвай. Адан ими Аббаса , адаз регьят жедайвал, винел алай партал хутIунна ада тухузвай къванерин кIаник кутун меслят къалурна. АкI авунмазди ам алукьна, ахпа ада вичин перем вахкун тIалабна.
КилигайтIа, адаз ихьтин ван атанвай: «Я Мугьаммад ﷺ , жуван беден кIева». Раббиди ﷻ гьамиша гележегдин Пайгъамбар ﷺ хуьзвай ва юкьвалай винидихъ беден кьецIил авуникайни хвена.
Кябедин маса тIварар
«Кябе» гаф араб чIалай таржума авурла «гьуьрметди элкъуьрна кьунвай кьакьан чка» лагьай чIал я. Кябедин маса тIвар – Байт альАтик («виридалайни сифте ва къадим» ва я «аслу тушир ва азад ийидай» хьиз таржума ийизва) я.
Кябе 12 сеферда масакIа туькIуьр хъувуна
Алимри, гьа жергедай яз тарихчийрини, тестикьарзава хьи, Кябе вадалай цIикьведал кьван кьадарда цIийи къайдайралди туьхкIуьрнава. Сифте яз Кябе Адам пайгъамбарди цIийикIа туькIуьр хъувуна. Ибрагьим пайгъамбардин девирда Кябедин кьадарар ихьтинбур тир: рагъэкъечIдай патан цал – 14,8 м, Хатем патан (кефер патан) цал – 10 м, ЧIулав къванцин ва Йемендин пипIен арада авай пад – 9,15 м, рагъакIидай патан цал – 14,2 м. Идал бинеламиш хьана лугьуз жеда хьи, Мугьаммад Пайгъамбардин ﷺ девирдал къведалди Кябе са шумуд сеферда цIийикIа туькIуьр хъувунва.
ЧIулав къван (Гьажар альасвад) Кябедин пипIе
Кябедин патав атайла гзаф мусурманар адан винел патаз темен гуз ва вири беден адав агудиз ва гьахьтин гьалда аваз Аллагьдивай ﷻ тIалабиз алахъзава. Аль-Гьажар аль-асвад (ЧIулав къван) ва я аль-Гьажар аль-асад (Бахтунин къван), мекканвийри лугьузвайвал, дуьньяда виридалайни багьа къван я. Кябедин гьа къван авай пад виридалайни хъсанди яз гьисабзава. Гьавиляй берекат къачун патал адаз темен гузва, пел эцигзава, гъилер хкIурзава. Ам Кябедин пипIе чилелай тахминан са метрни зура ава. Сифтедай а къван лацуди тир, амма Адаман рухвайрин (инсанрин) гунагьар себеб яз, ам чIулав хьана.
Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «ЧIулав къван лап лацуди яз Женнетдай ракъурнавай ва ам инсанрин гунагьар себеб яз чIулав хьана» (Ат-Тирмизи).
Гуьгъуьнлай жуьреба-жуьре халкьар ва тайифаяр а къван чуьнуьхиз алахънай, масабур лагьайтIа, ам чпиз къачуз алахъзавай. Ида ажайиб са затIни авач, вучиз лагьайтIа вири девирра инсанриз чизвай а къван Женнетдай тирди ва ам ни вичиз къачунайтIа, адаз инсанрин арада кесер ва гьуьрмет жезвай. Амма Халикьдин кьадар ва къарар садавайни дегишариз жедач ва Бану Хузаа тайифадин эхиримжи векилри ам Жургьум тайифадивай къахчуна ва сифтедай алай чкадал эхцигна. Къуй Аллагьди ﷻ чун а пак чкайриз гьаж ийидайбурукай авурай.
Амин!
АДИЛ ИБРАГЬИМОВ
