Инсанвал эвелни-эвел…

Фагьума

Фикир ая, эй мусурман,
Винеллай парар фагьума.
Мегьди-Загьир, эхирзаман,
Жед лагьай икьрар фагьума.
Гьар са бенде вичин гелел,
Фагьумна къваз итимвилел,
Магьшердин къуз жуван кьилел,
Къведай кьван крар фагьума.
Сад хьиз жед ваз йифер-йикъар,
ЧIугваз тадач вавни а кар,
Акъатда ваз яргъал сафар,
Ви балкIанд пурар фагьума.
Эхир сад югъ гъана рикIел,
Келима шагьадат ая кIел,
Гзаф кIевид жеда ви кIвал,
ЭкъечIдай варар фагьума.
Я медаль авачир, я чин,
Даим эбед агъа вичин,
Дикъетдивди гьарда вичин
Хийирни зарар фагьума.
Вилериз таквадай дуллух
Гудай садаз ая къулугъ,
Ни халкьна бес и йифни югъ?
Тамарни тарар фагьума.
 Гьар чIалалди лугьуз са тIвар,
Жумла алем халкьай устIар,
Шумудни са мужизатар,
Циферни гарар фагьума.
Я руьгь авачиз, я жасад,
Гьар са куьнкай вич яз азад,
Гьелбет, вичел агъзурни сад
Алай кьван тIварар фагьума.
Гьар вуч атайтIани сивел,
Рахаз мийир на асивал,
Чириз ваз Аллагьдин садвал,
Аятдин цIарар фагьума.
Эй фугъара, акьулдикай
Фикир ая жуван рикIяй,
Эвледар авачирдакай,
ЭкъечIдай чIарар фагьума.
Гьар къамуниз са пайгъамбар,
Гуникай ваз тушни хабар,
Ганва ваз вилер, япар,
Жуван сив, сарар фагьума.
Гафар - гуьрчег, амал - бетер,
Мийир ахьтин веревирдер,
Ни акъудна цавуз гъетер?
Акьахдай гурар фагьума.
Сулейманан гафар къизил,
Кьамир куьне абур кьезил,
ЧидачтIа ваз эхир мензил,
Фена а сурар фагьума.

Тийижиз

Гьар са юбу гьатна худда,
Я аниш, я хуш тийижиз,
Бейхабар гагь-гагь рахада,
Вичиз вичин тIиш тийижиз.
Кьулухъай физ хьанач завай:
КIур гадариз зи къвалакай
Къалчахар ви цицI цIулакай
Тумун (ин) хуруш тийижиз.
Базирган яз, яз вичин тIвар,
Чидач ажуз, багьа затIар,
Вичин уьмуьрда вич чатар
Яз, алишвериш тийижиз.
Факъир ахмакьрин ахун,
Мус чир хьуй ваз атIласни хун,
Миллиардрикай рахун,
Вичиз пудкъад, виш тийижиз.
Гьар са ятаб, вич хьана хан,
Шумудакай зун квев рахан?
Вичин уьмуьрда вуч багъман
Яз, недай емиш тийижиз.
Эй аннамаз, бязи факъир,
Мус чир хьуй ваз кардин эхир?
Къанни цIуд суз хвена нехир,
Я кал, яц, гамиш тийижиз.
Дустар, за квез са агьвалат
Лугьуда, куьн гъавурда гьат:
Вичин уьмуьрда вич саййад,
Кардни къаракъуш тийижиз.
Инсанар я тереф-тереф,
Квахьнава бязидан кенеф,
Вичин тIвар эцигна серреф,
Я ракь, цур, гимиш тийижиз.
Гагь вичи вич лап квадарда,
Писни хъсан какадарда,
Шумудахъ тум галкадарда,
Вич-вичиз вердиш тийижиз.
Бязи инсан жеда лавгъа,
Вак текьий вич амаз ягъва,
Ийиз кIанда къати юргъа,
Гьич ламран ериш тийижиз.
Квез лугьуда Сулеймана:
Винел эцигнава багьна,
Къвез-физава и замана,
Гьарда вичиз вич тийижиз.

СтIал Сулейман

Руьгьдин хирер

Каш амукьдач, гьар са нямет бул хьайила,
АцIай хунча агакьарай зул хьайила.
Нефсин зарпанд вугуз тахьуй шейтIандив,
Жибин дулу жез са тIимил пул хьайила.
Вирибурув дерин гелер таз алакьдач,
ЧIемерукдай ягъай хьелер кьаз алакьдач.
Амма чилел вирибурувай пак зегьметдал
Кьару хьайи гужлу гъилер таз алакьда.
Куьрпейрин руьгь, чIижренбур хьиз, муъмин я,
Уьмуьр куьруь тирвиляй ам ширин я.
Даим тиртIа, керематар бул жедай,
Авайдаз тек хатам рекье серин я.
Бегьерди вал эцигначтIа кIус къимет,
Хтулривай гуьзет мийир на гьуьрмет.
ЧIух гайила уьмуьр гайи дувулриз,
Пак мурадрив агакьдани вун, уьммет?
КутIундалди икьрар садахъ галаз на,
Гафаралди тухуз бенде, рахаз на.
Чира кIане гъери авай кас ятIа,
Ягъ тийирвал эхир пашман аваз на.
Вири уьмуьр устIар хьана магьир тир,
Гъилихъ хьайи вичиз хас хатI гиширдин.
Хажалатдин пар тушни бес агьилдиз,
Рагъдан кьиляй гуьгъуьна тун нехирдин?
Кар кьадайла, сифте нубат, вахтуниз килиг,
Кьисметди вун агакьарай бахтуниз килиг.
Эгер абурухъ агъаз, инсан, ваз кIанзавачтIа,
Жувахъ авай къастунизни тахтуниз килиг.
Гуьрчегвилихъ ял ийиз хьухь,
Гьахъвал патал къал ийиз хьухь,
Лезгивилин тIвар алатIа,
Женнет багъда кIвал ийиз хьухь.
КIан я лугьуз, алцурайдаз,
Тум ахкална рахкурайдаз.
Бахтуни нур къалурда жал
Чарадаз фур гьазурайдаз?
 КIвалин варар ахъайнач на яшинда,
Лув гуз хьана пул авайла жибинда,
Уьмуьрдин рагъ ахгатайла гьуьмедив,
Куьз лугьузва: — “Арха, вун заз ширинда?”
Гьахъвал патал шикаятар ийизвайди,
Анжах турус ризкьи кIвализ хкизвайди.
Гьисаб кьазва фитнекардай гьукум гвайда,
Халкьдин, гъуцран вилик анжах михьизвайди.
Гъамлу тирла, дерт кьезилиз татайди,
ТIуьн, хъун патал кIвалин ракIар гатайди,
Дестек, куьлге, арха жедач уьмуьрда,
Гьарамди нез, туьтуьнихъ кьван ацIайди.

Хъуртариз

Бул хьунивай хъуртар чилел,
Гьатда элдин юрфар чиле.
Хъуртар алаз гуьлчименрал,
Безетмиш жен гатфар рикIе?
Ада гузвай пехир гьикI хьуй?
Чиркин тирбур эмир гьикI хьуй?
Гузва кали тIуш хъуртариз,
Къайгъударсуз касдин рикI куй.
КIватI жез абур къе сув хьанва,
Хчалдайдахъ са жув хьанва.
Туьд ялта куда хьи гатуз.
Акурбурун пер, лув ханва.
ТIул хъуртарив кьацIур ийиз,
Уьзуьррин юрд гьазур ийиз.
Бед кар ийиз гьикI атуй гъил,
Ният, фикир какур ийиз?
Халкь кьулухъ физ, авам хьайтIа,
Гьа и тегьер давам хьайтIа,
Дуьнья жеда хъуртарин муг,
Чил хуьз жеда, низам хьайтIа.
Дерт, гъам катда муъмин-чилел,
Далдам, зуьрне хьайла гъенел.
Гъимир чилел леке, тагъма,
Чил, диде хьиз, хуьх лап эфзел.

Ватандин гьарайдиз рухвайрин жаваб

ГьуьрметначтIа уьмуьр гайи чилериз,
Худ ганачтIа, атир патал гьиссериз.
Чим, экуьвал багъишначтIа рикIери,
Куьн зал атун куьз я инсан — гъед кьакьан?
Хер хьайила тахвуртIа зун сагъар фад,
Багъиш ийиз руьгьдин мелгьем, гатфар, гад,
Зи къуллугъда акъваздачтIа мад ва мад,
Вун зал элкъуьн куьз я инсан, тир лукьман?
Бед душманди гудай чIавуз гуьлле, къван,
На зи рекье эцигначтIа жуван чан.
Катна захъай кьил авуртIа фад баштан,
Вун хва гьикI хьуй хуьн тийидай зун, Ватан?
Халкьдин рекьел экъечI авур цаз хьайтIа,
Манийвализ, галкIиз элдихъ, кьаз хьайтIа,
Жувалай хъурт на несилриз таз хьайтIа,
Элкъуьгъ къванциз, тадалди куц эй, инсан.
Рухваяр:
— Чун лекьер я, ви гьарайдиз “гьай” лугьур,
Вал атай циф чукурда фад къай тухуз,
Душман сев я магъарада пай, цIай вахчур,
Бес хцин бурж тушни, диде, хуьн Ватан?

Мукаил Агьмедов