Дуьньядин няметрихъай элкъуьн
эвел алатай нумрада
Дуьньядин няметрихъай элкъуьнин (зугьд) асул мана - Аллагьдилай гъейри амай вири затIарикай рикI азад авун, дуьньядин мал-девлет къазанмишунин са жуьрени, гьакIни мал-девлет вични кьабул тавун я. Кьабул тавун – им яргъи уьмуьр яшамиш хьунин умудар тахьун, рикIни гъилерни дуьньядин няметрихъ ялунихъай азад авун я. Терги-дуьньявили инсан мал-девлетдин патахъай жумартвилел гъизва, гьикI кIанивили жуван чан къурбанд авунин гьазурвилел гъизватIа.
Сад лагьайди – вичи ийизвай крарихъ рикI кукIун тавун, яни жувак умуд кутуна кIандач, анжах Аллагь Тааладик умуд кутуна, жуван рикI анжах Гьадахъ галкIурна кIанда. Инсанди са затIни арадал гъизвач хьи, ада анжах Аллагь Таалади вичиз эмир авур кар я тамамарзавайди.
Кьвед лагьайди – им эллешмиш (домогательство) авачир рахун я, яни жува ийизвай ихтилатар себеб яз чарабурун няметар кIан тахьун.
Пуд лагьайди – им чIехивилерал рикI хьунихъ ва кьуру дамахрихъ ялун авачир чIехивал я. Им лагьай чIал я хьи, Аллагь Таалади инсандин кесер гьикьван хкажайтIани, Аллагьдин гьакъикъи лукIраз вич гьамиша маса инсанрилай агъуз ва лайихсуз аквада. Аллагьдин ахьтин лукI маса инсанрин винел чIехивал авунихъ чалишмиш жедач ва ада вич амайбурулай вине кьадач. Ваз чир хьухь хьи, дуьнья кIан хьун Аллагьди ракъурнавай вири къанунра (Шариатра) туьгьмет алай кар я, вучиз лагьайтIа ам – гьар са гунагьдин бине ва вири фитнейрин себеб я. Гьавиляй Аллагь Тааладин лукI дуьньядихъай элкъуьн ва инсанрин арада кьакьан гьал кIан хьун ада вичин рикIе дибдай терг авун лазим я. Гьакъикъатда, вич вине кьуна кIан хьун девлет кIан хьунилай пис я. И ерийри дуьньядин уьмуьрдин лезетрихъ – асулдай авай инсандин душманрихъ – кIанивал арадал гъизва.
Дуьньядин алчахвили вичихъай элкъуьниз мажбурзава
Ваз чир хьухь хьи, Аллагьдиз мукьва лукIариз дуьньядин уьмуьрдин гьакъикъат ачух хьана ва абуруз дуьньядин вири усалвал акуна. Гьавиляй валийри адаз фикир гузвач ва чпин рикIер дуьньядин уьмуьрдихъ кIевиз вердишарзавач. Ахъайзавайвал, са сеферда чи агъа Али ибн Абу ТIалиб сурарал атана ва лагьана: «Я сурарин агьалияр, квез салам, Аллагьдин регьим ва Адан берекат хьурай. Куьне чаз куь хабарар ахъайдани, тахьайтIа чна квез?» А вахтунда адаз ихьтин жавабдин ван хьана: «Квезни салам, Аллагьдин регьим ва Адан берекат хьурай. Вуна чаз лагь чалай кьулухъ вуч хьанатIа».
А чIавуз Алиди давамарна: «Куь папар гъуьлериз фена, куь малдевлет пайнава, куь аялар етим хьанва, куьне эцигай ва мягькемарай кIвалера куь душманар ацукьнава. Чаз ихьтин хабарар ава. Квез вуч ава?» Сесини жаваб гана: «Чи кафанар ктIанва, чIарар авахьнава, хам кIусар-кIусар хьанва, вилер хъуькъверилай тIуз авахьнава, нерин къен ириндай ацIанва. Чаз ана чна чан аламаз авур крар жагъана ва чалай кьулухъ гьа дуьньяда тур затIар гъиляй акъатна. Чун – чна авур крарин гиравар (заложникар) я».
Дуьньядин няметрикай адалатлу ксари икI лугьудай: Фузайл ибн Ияд :
«Гьатта Дувандин юкъуз зи гьахъгьисаб тийиз заз вири и дуьнья теклифнайтIани, гьа чIавузни заз и дуьнья такIан жедай, гьикI инсандиз леш такIан жедатIа, вич адан патавай фидайла парталар кьацIуз кичIезвай». Ибрагьим ибн Адгьамаз якIун къимет багьа хьанвайди чир хьайила лагьана:
«Ам ужузара», яни гьич къачумир. Гьа икI, суфияр ихьтин нетижадал атана: вуж дуьньядин няметриз кIанивилелди килигзаватIа, ам Аллагь Таалади Вичин нурдикай магьрум ийида, гьакIни гьакъикъи чирвилерикай ва рикIин терги-дуьньявиликай (аскетизм). Абуль Гьусейн аль-Хаваридивай дуьньядин лезетрихъай элкъуьникай хабар кьуна.
Ада лагьана: «Дуьнья-тергивал – им дуьньядин няметар абурун къиметлувал тIимиларна, саймиш тавуна, фикир гуник квачирди яз гьисабна кьабулун я, амма гьа са вахтунда вичин лайихлувал хвена». Гьуьрметлу агъади ва Аллагь чир хьанвайбурукай сад тир къутIб Агьмад аль-Гьусайниди «Аль-Икд ан-нафис» ктабда кхьизва:
«Аллагь Таалади Муса пайгъамбардиз лагьана: «Эгер ви кьилел кесибвал атайтIа, икI лагь: ша буюр, намуслу инсанрин лишан! Нагагь дуьньядин няметар ваз мукьва хьайитIа, икI лагь: им гунагь я ва адан жаза зал и дуьньяда амаз агакьна!» Гьадисда лугьузва:
«Дуьньядин няметрикай тIимилдал рази хьун – куьтягь тежер хазина я». Адалатлубурукай сада къейд авуна: «Чи фикирдалди, тIимилдал рази хьун – им инсандиз хъсан чранвай ва чурун тавунвай мухан фарин тафават акван тийидайла я. ГьакIни вичиз лазим тир акьван кьадар фу тIуьна кIанда хьи, адан бедендивай капI ийиз жедайвал».
Виликдай авай адалатлубуру, вуж вичин кьейи аялдихъ шехьиз, амма вичин къайгъусузвиляй Аллагь Тааладивай къачуз жедай сувабдикай вич магьрум авунай дерт чIугвазвачиртIа, ам ахмакь яз гьисабзавай. Ахьтин инсанди лугьузвай хьиз я: «Зи Раббидихъай зи фикир масанихъ алудзавайдахъ зун шехьзава». Аксина, михьиз вичин Раббидихъ элкъвена, ам вичин хцин кьиникьал шад хьун лазим тир, вучиз лагьайтIа Аллагьди а лукIравай вич Адавай масанихъ алудзавай затI къахчуна.
Гьакъикъатда, аялар, папар, къаравушар ва дустар вун кьейила вахъ шехьдач. Абур чпиз лазим затIар вавай гьат хъийин тийизвайвиляй шехьзавайди я. Гьахьняй жув абурулай вилик шехь ва жуваз икI лагь: «Абур (паб, аялар) захъ шехьдалди, Аллагьдин патай заз къвезвай паюникай зи къайгъусузвиляй зун магьрум хьунал заз шехьун кутугнава». Аллагь Тааладиз са касдикай Вичиз кIаниди (вали) ийиз кIан хьайила, Ада гьа лукIраз дуьньядин вири няметар гзаф такIан жедайвал ийида.
Гьадисда лугьузва: «Дуьньядин няметар инсанрин арадиз гьахьайла, абуру гьар гьикI хьайитIани инсанрин арада душманвал ва такIанвал арадал гъида». Гьакъикъатда, Аллагь Тааладин вилик дуьньядин вири няметар гьич ветIрен луван къиметдикни квач. И кардин гъавурда акьур касди Аллагь Таала чир хьайи ксарилай, абур дуьньядихъай элкъвена лугьуз, тарифар ийидач, вучиз лагьайтIа абур элкъвенвай затI – им абурун кьисметдиз атанвай гьа лувунин са кIус я, вичин лап гъвечIивиляй гьатта таквазвай. Гьахьтин гъвечIи, менфятсуз затIунихъай элкъуьнин пай ганвай касдилай тариф ийизвай касди гьакъикъатда лагьайтIа, дуьньядин няметрилай тарифар ийизва.
АкI жева хьи, Раббидиз мукьва хьунин дережадиз акъатнавай адалатлубуру гуя лугьузва: «Дуьньядин няметар кIанзавай касдиз чна акьван чIавалди Аллагь Тааладиз мукьва жедай мумкинвал гудач хьи, та гьа лукIра вичиз авай ветIрен луван пай гадарна адаз кIур гудалди. Амма дуьньядин уьмуьр кIан хьайи са касдивайни ахьтин жуьрэт ийиз жедач».
Имам аш-Шаараниди лугьудай: «Чав хиве кьаз туна хьи, чаз и са затIни тушир дуьньядин алчахвал аквада лагьана ва гьамишалугъ дуьнья туькIуьриз алахъда лагьана. Ваз сир туш хьи, эй зи кIани стха ва тамарзу тир дуст, чи нефесар гьисабнава, абур я гзаф жедач, я тIимил. И дуьнья лагьайтIа – гьамишалугъ уьмуьрдин цанвай ник я. Тум цадай вахтунда ни кIвалах тавуртIа, гвен гуьдай вахтунда ам лап пашман жеда.
Аллагь Таалади лагьана (мана): «Инсандиз анжах вичин чалишмишвилелди къазанмишай затI гьазурнава» («АнНажм» сура, 39-аят). ГьакIни ризкьидин патахъай Аллагь Таалади лагьана (мана): «Чилел къекъвезвай, хур галчIурзавай, лув гузвай чан алай са затIни алач, кIантIа ам гъвечIиди хьурай, кIантIа чIехиди, эркекди ва я дишиди, азарлуди ва я сагъламди, адан ризкьи Аллагь Таалади Вичел къачун тавунвай» («Гьуд» сура, 6-аят).
Чаз Аллагьди замин авунвай шейэр къазанмишун патал чалишмиш хьун ва къуватар эцигун ва чал тапшурмишнавай затIар къазанмишунин карда кагьулвал авун ва са карни тийиз акъвазун – чIехи ахмакьвал я. Къуй ваз якъин чир хьурай хьи, вичин нефсинин крарин патахъай къайгъударвал авур кас гъуьлягъдихъ гелкъвезвай, ахпа гьада вич рекьинни ийидай касдиз ухшар я. Эхиратдин уьмуьрдин крарихъай кьил къакъудна дуьньядин уьмуьрдихъ элкъвенвай инсан пис ни къвезвай лешинал тепилмиш хьанвай кицIиз ухшар я».
ДАГЪУСТАНДИН МУФТИЙ, ШЕЙХ АГЬМАД ЭФЕНДИ АБДУЛАЕВ
