Диде-бубадиз гьуьрмет авунин эдебар
>
Ислам динди инсандин уьмуьр вири патарихъай гуьрчегарзава. Ада мусурманриз зайифбурухъ галаз регьимлу жез, кесибриз садакьаяр гуз, чIехибуруз гьуьрмет ийиз, вичин хизандин къайгъуда жез, зулум ийизвайбуруз ва я четин гьалда гьатайбуруз куьмек гуз чирзава. Ада чаз диде-бубадиз, дустариз ва юлдашриз, стхайриз ва вахариз гьуьрмет авунин эдебарни чирзава.
Къуръанда гзаф кьадар аятри диде-бубадиз гьуьрмет авун, абуруз хъсан крар авун истемишзава. Гьатта диде-буба имансузар яз хьайитIани, Къуръанди абурухъ галаз хъсан къилихдалди, эдеблувилелди рафтарвал авун ва абурухъ галаз чими, гьуьрметлу алакъаяр хуьн истемишзава («Анкабут» сура, 9-аят, «Лукьман» сура, 19-аят). Амма диде-бубади Аллагьдал ﷻ иман гъимир ва я Халикьдин ﷻ эмирар тамамармир лугьуз истемишиз хьайитIа, а дуьшуьшда абуруз муьтIуьгъ хьун герек туш.
Аллагьди ﷻ Къуръанда Вичиз са касни ва са затIни юлдашвиле гъун тавун эмир авурдалай кьулухъ, чавай диде-бубадиз хъсанвал авун, гьуьрмет авун ва абурухъ галаз рафтарвал авун истемишзава («Ан-Нисаъ» сура, 36-аят). Ида къалурзава, Исламда диде-бубадиз гьуьрмет авуниз гьикьван чIехи къимет гузватIа ва гьикьван важиблу ятIа.
Аль-Бухариди ва Муслима ахъаяй гьадисрал асаслу яз, диде-бубадиз гьуьрмет тавун, абурун намусдик хкIун, зулум авун, абуруз азиятар гун ва кефи хун акьалтIай чIехи гунагьдай гьисабзава. А гьадисра и гунагьдин тIвар Аллагьдиз ﷻ юлдаш гъунихъ ва инсан кьиникьихъ галаз санал кьазва. Дувандин юкъуз Аллагьди ﷻ диде-бубадиз зулум ийизвай инсан Вичин регьимдик кутадач. Ахьтин инсанди гьатта Женнетдин атир гьиссдач, Женнет адаз къадагъа жеда, адан хъсан крар кьабулдач, адал бедбахтвилер ва пашманвилер фад агакьда, Аллагьди ﷻ ам лянетламишзава. Диде-бубадиз яб тагунин нетижаяр ада гьеле и дуьньяда синемишда, рекьидайла адавай келима шагьада лугьуз жедач. Пайгъамбардин ﷺ гзаф гьадисра гьакI лугьузва. Абур тамамдиз чириз кIанзавай касдивай аль-Гьафиз аль-Мунзиридин «Ат-Таргъиб ва-т-таргьиб» ктаб кIелайтIа жеда (3-том, 252-267-чинар).
Гьавиляй Аллагьдихъ ﷻ ва Дувандин йикъахъ инанмиш жезвай гьар са касди диде-бубадиз гьуьрмет авунин агъадихъ галай эдебар кьиле тухун патал вири къуватар эцигун лазим я:
- Инсанди са чIавузни рикIелай алудна кIандач хьи, гьикьван четинвилелди диде-бубади, иллаки дидеди, адаз тербия ганатIа, гьикьван руьгьдин къуватар, гьикьван нервияр абуру харжнатIа, гьикьван тIарвилер ва къулайсузвилер абуру гьисснатIа.
Къуръанда лугьузва (мана): «За инсандиз веси авуна, яни ам мажбур авуна вири патарихъай диде-бубадиз куьмек гудайвал, абуруз хийирлу жедайвал; дидеди четинвилелди ам вичин руфуна хвена хадалди ва азиятар гуз ам хана» («Аль-Агькъаф» сура, 15-аят).
- Инсанди гьамиша Аллагьдивай ﷻ вичин диде-бубадин гунагьрилай гъил къачун, абурухъ мергьяматлу хьун тIалабун лазим я. Къуръанда лугьузва (мана): «Ваз абур язух ша, абурун вилик жув вине кьамир, дамах жемир, муьтIуьгъ хьухь ва тIалаб: «Я зи Рабби, абуруз регьим ая, гьикI абуру заз регьим ийизвайтIа, зун гъвечIи вахтунда заз тербия гудайла!» («Аль-Исраъ» сура, 24-аят).
- Вун абурукай бейкеф хьанвайди къалурдай са карни авун лазим туш, абурал сес хкажна виже къведач, абурухъ галаз хъуьтуьлдиз, эдеблудаказ, муьтIуьгъвилелди рахун ва регьимлувилелди рафтарвал авун лазим я. Идакай Пак Къуръандин «аль-Исраъ» сурадин 23-аятда лагьанва (мана): «Эгер диде-бубадикай сад ва я кьведни кьуьзуьвилив агакьайтIа, абуруз «уф» лугьумир, абуруз гьараймир ва абурухъ галаз гьуьрметдивди рафтарвал ая».
- Вири месэлайра аялар диде-бубадиз муьтIуьгъ хьун лазим я, эгер абуру имансузвилел гъидай ва я Аллагьдиз ﷻ яб тагудай кар истемиш тийиз хьайитIа. Диде-бубадиз муьтIуьгъ хьун абур кIан хьунин лишан я, амма абурун истемишунар тамамар тийидайла аялри абур пашманарзава ва зулум ийизва. Абуруз зулум авунин гунагьдикай винидихъ лагьанай.
Са сеферда Пайгъамбардивай ﷺ хабар кьуна: «Аллагьдиз ﷻ виридалайни кIанзавай кар гьим я?» «КапI, вахтунин сифте кьиляй авунвай», - тир жаваб. «Адалай кьулухъ гьим я?» - жузуна адавай. «Диде-бубадиз муьтIуьгъ хьун ва абуруз хъсанвал ийиз алахъун», - жаваб гана ада ва адалай гуьгъуьниз гъазават, Исламдин рекье дяве къвезва лагьана, алава хъувуна (Аль-Бухари, Муслим).
И асуллу гьадисда диде-бубадиз муьтIуьгъ хьун гъазаватдилай вилик эцигнава, адалай вине ава.
- Аялар диде-буба алай чкадал кIевиз рахун лазим туш, абурукай бизар хьанвайди къалурна виже къведач, абурун меслятар кьабулун лазим я, абуруз лугьуз кIанзавай гафар хъуьтуьл, хуш сесиналди лугьун герек я. Диде-бубадиз хъел кваз ва чин чIурна килигна виже къведач.
Гьадисда лугьузва: «Вуж диде-бубадиз хъел кваз килигзаватIа, абуруз муьтIуьгъ жезвач» (Даркутуни).
Кьатl ама
