Мусурманди йикъан къене авуна кIанзавай крар
Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лугьузва: «Женнетда инсан Аллагь ﷻ рикIел алачиз акъудай нефесдилай ва хийирлу, хъсан кар тавунилай гъейри сефилардай са затIни жедач». Имам аль-Гъазалиди кхьизва: «Инсандин гьар са нефес – им багьа гевгьер я, вичиз къимет авачир. Эгер ам ахъаяйтIа, гьикьван девлетар гайитIани элкъвена хкиз жедач».
Мад имам аль-Гъазалиди кхьизва: «Кьиникьин вилик квай легьзейра инсандиз вичин эхиримжи чка къалурда: хъсандаз Женнет къалурда, писдаз – Жегьеннем. А чIавуз ада фикирда: «Агь, нагагь зи уьмуьрдал са легьзе алава хъувунайтIа, за адахъ вири пачагьлугъ ва и дуьньядин вири девлетар гудай»».
Фагьума, мусурман стхаяр, легьзедин сирлувиликай ва чIехивиликай ва гьикI къайгъусузвилелди, гьавайда чна чи уьмуьрдин декьикьаяр, сятер, йикъар, варцар ва гьатта йисар пуч ийизватIа.
Имам аль-Гъазалиди кхьизва: «Нагагь Женнетдин агьалийриз аниз фейидалай кьулухъ лагьанайтIа: «Ина азаддиз яшамиш хьухь, квез кIандай вири крар ийиз ва кIандай затIар нез, рикI аладариз ва ял ягъиз. Амма са нуькI къведа ва руквадин са гъвел тухуда. Агъзур йисалай ам хкведа ва мад руквадин са гъвел тухуда. Гьа икI, гьар агъзур йисалай къвез, ада чил са чкадилай маса чкадал тухуда, ва адалай кьулухъ куьн Женнетдай акъудда ва чилел яшамиш жез ракъурда», и ван хьайила, Женнетдин агьалийри гьарай акъуддай ва шехьиз гатIумдай. Мус хьайитIани са чIавуз Женнетдай экъечIна кIан жедайди аннамишайла, абуру а легьзеда Женнетдин няметрин ва лезетрин дад гьиссдачир. Эгер Жегьеннемдин агьалийриз лагьанайтIа: «Са кьадар вахтунда куьне такIан къведай зегьерлу шейэр неда ва Жегьеннемда куда, ахпа куьн Жегьеннемдай акъудда», гьа легьзеда шадвиляй, чеб са мус ятIани Жегьеннемдай акъуддайди аннамишна, абуру гьатта залан азабар гьиссдачир».
Гила фагьума, играми мусурман стхаяр, чун гьикьван къайгъусуз ятIа, гьикI чаз Женнетдин гьамишалугъ няметар ва лезетар патал ва Жегьеннемдикай хуьн патал и куьруь уьмуьрдин четинвилер эхиз кIанзавачтIа ва и вахтунин уьмуьр патал, вичин яргъивал тек-бир 100 йис жезвай, чна сабурлувилелди четинвилер эхзаватIа.
Имам аль-Гъазалиди мад кхьизва: «Эгер инсанди йикъан са пай Аллагьдиз ﷻ ибадат ийиз акъудайтIа, муькуь пай – вичин дуьньядин яшайиш туькIуьриз, гьатта гьа чIавузни и дуьнья патал ийизвай чалишмишвилер артух жеда. Жузун мумкин я: «Ам гьикI жезва кьван, вахт барабар пайнава эхир?» Кар ана ава хьи, Аллагьдиз ﷻ ибадат ийидайла чи беден ибадатдихъ галаз алакъалу я, рикI лагьайтIа, гзаф вахтара и дуьньядин месэлайри кьунва, амма инсан вичин яшайиш туькIуьрунал машгъул хьайила, адан рикIни беден анжах яшайишдин месэлайрин къайгъуда жезва».
Гила фагьума, чун вужар жезва, эгер суткадин къене гьатта са сятина кьванни рикIин сидкьидай Аллагь Тааладиз ибадат ийиз тежедайла?
Имам аль-Гъазалиди гьакIни кхьизва: «Эгер чна суткадин къене вахт пай тавуртIа, тайин хъсан крар авун патал сятер чара тавуртIа, ва чаз кIандайвал, къайдасузвилелди крар авуртIа, а чIавуз, жувазни такуна, чна чи уьмуьр метлебсуз яз акъудда». Гьавиляй гьар са дуьздаказ фикир ийизвай кас менфятлу крарал машгъул хьун ва вичин уьмуьр метлебсузвилелди, гьавайда акъат тийидайвал авун лазим я. И кар патал суткадин къене гьар са инсанди агъадихъ галай къайда хвена кIанда.
Юкъуз ийидай крар
Югъ пуд патал паюн лазим я:
Сад лагьай пай – экв малум хьайи вахтунилай рагъ экъечIдалди. Къуръанда ва гьадисра гьа и вахтунда Аллагьдиз ﷻ ибадат авунин важиблувиликай ва къиметлувиликай шумудни са сеферда лагьанва. Гьавиляй, ахварай аватнамазди, югъ Аллагь ﷻ рикIел гъунилай башламишна кIанда, ахварай аватайла лугьудай махсус дуьа кIелуналди. Ахпа парталар алукIда, мад талукь тир дуьа кIелиз. Парталар алукIдайла беден Аллагьдиз ﷻ ибадат авун патал кIевунин ва ам мекьивиликайни чимивиликай хуьнин ният хьун лазим я. Ахпа гереквал аваз хьайитIа, гьажетханадиз фин лазим я, кутугай дуьаяр кIелиз ва ахьтин чкада кьиле тухвана кIанзавай эдебдин къайдаяр тамамариз.
Адалай кьулухъ дикъетдалди дастамаз къачуда, адан ферзер ва суннатар кьиле тухуз ва талукь тир дуьаяр кIелиз. Ахпа экуьнин кпIуналди кьве ракатдин суннатдин капI ийида ва дуьа кIелда, адалай кьулухъ мискIиндиз фида, ферз капI авун патал. МискIиндиз гьахьдайла ва анай экъечIдайла вири эдебар кьиле тухун ва герек тир дуьаяр кIелун лазим я. Экуьнин капI мискIинда авун кIеви истемишун я, вучиз лагьайтIа экуьнин капI жемятдихъ галаз авун йифди ибадат авунилай къиметлу я. МискIинда вахт менфятсуздаказ акъудна виже къведач. Экуьнин ферз кпIуналди дуьаяр, Къуръан, Пайгъамбардал ﷺ салаватар кIелун, Аллагьдиз ﷻ зикир авун лазим я. Ахпа, рикIик зурзун кваз ва Аллагьдихъай ﷻ кичIе хьунин гьалда аваз, диндарвилелди ва дикъетдалди экуьнин ферз капI авун лазим я ва адалай кьулухъ, зикирар (яни Аллагьдилай ﷻ тариф авунин гафар) кIелна, «Ясин» сура кIелда, шейхдин тапшуругъ (вирд) тамамарда.
Гьадисда лугьузва хьи, рагъ экъечIдалди, экуьнин капI авурдалай кьулухъ гьа алай чкадал ацукьна Аллагьдиз ﷻ зикир ва тарифар авун, кьуд лукI азад авурдалай къиметлу я, ва ахьтин касдиз гьикI хьайитIани Женнет жеда (Абу Я`ла).
И вахтунда ксун ва я яшайишдин месэлайрикай рахун лап нагьакьан кар яз гьисабзава. Абдуль-Вагьгьаб аш-Ша`раниди кхьизва: «Экв малум хьайидалай кьулухъ ва рагъ экъечIдалди авай вахт – им Аллагь Таалади Вичин сирлу ва ачух няметар пайзавай вахт я, ва а вахтунда ксанвайди вичин хушуналди Аллагьдин ﷻ няметар ва регьим кьабул тавур ва Аллагь Тааладихъай анихъ элкъвей инсандиз ухшар жезва».
Устаздин тапшуругъар (вирдер) тамамарзавайбуруз виридалай хъсан вахт – им экуьнин кпIунилай кьулухъ рагъ экъечIдалди ва рагъдандин кпIунилай кьулухъ рагъ акIидалди авай вахт я. Гьасана агакьарайвал, Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Аллагь Таалади лугьузва: «Эй, Адаман хва, экуьнин кпIунилай кьулухъ са сятина ва рагъдандин кпIунилай кьулухъ са сятина Заз зикир ая ва За вун и кьве вахтунин арада рази жедайвал ийида».
Кьвед лагьай пай – рагъ экъечIайдалай кьулухъ нисинин кпIунин азан гудалди. И вахтунда кьве кар авун лазим я: кьве ракатдин ишракьдин суннатдин капI, рагъ горизонтдилай ирид кьуьнтебдиз хкаж хьайила, ва зугьадин суннатдин капI нисини жедалди. Зугьадин капI кьвед, кьуд, ругуд ва я муьжуьд ракат ийида. Муьжуьд ракатдин капI авун хъсан я. Зугьа капI авун патал виридалайни хъсан вахт – рагъ экъечIунин ва нисинин ара я, яни сятинин 8-далай 10-дал кьван. Нисини жедалди са сятина ксун меслят къалурзава, вучиз лагьайтIа им гьатта йифиз кпIар ва ибадат ийиз къарагъ тийизвайдазни сунна я. Аш-Ша`раниди кхьизва хьи, нисинин вилик са сятина ксуни йифиз са шумуд сятина ксун эвез ийизва.
Ахпа нисинин кпIунин азан гудалди къарагъна ва дикъетдалди дастамаз къачуна кIанда. Нисинин кпIуниз азан гайидалай кьулухъ кьуд ракатдин суннатдин капI авуна кIанда. Гьадисда лугьузва: «И вахтунда цаварин къапуяр ахъа жезва ва заз зи хъсан крар и вахтунда цаварал хкаж хьана кIанзава» (ат-Тирмизи).
Ахпа тамамвилелди нисинин ферз капI авуна кIанда, гуьгъуьнлай зикирар ва дуьаяр кIелда ва кьуд ракатдин суннатдин (ратибатдин) капI ийида. Ибур рагъ экъечIайдалай кьулухъ рагъдандин кпIунин азан гудалди вирида авуна кIанзавай крар я.
Лагьайдалай артух авун гьар са касдилай, адан имандин кIевивилелай ва чалишмишвилелай аслу я. Идалай аслу яз инсанар адет яз ругуд жуьредиз пай жезва.
Сад лагьай жуьредик абид (ибадат ийизвайди) акатзава – Аллагьдиз ﷻ къуллугъ ва ибадат авунилай гъейри са затIунини къалабулух кутан тийизвай инсан. Ам жуьреба-жуьре гьалара хьун мумкин я. Вахтунин чIехи пай ада кпIар авуниз, Къуръан кIелуниз ва я Аллагьдиз ﷻ зикир авуниз, дуьайриз чара ийизва. Руьгьдин тамамвилив агакь тавунвай касдиз виридалайни вичин шейхдин тапшуругъ (вирд) тамамарун хъсан я. Гьелбетда, инсандиз гьамиша гьа са жуьредин ибадат ийиз четин я, гьахьняй тайин кьадар вахт Къуръан кIелуниз, кпIар авуниз, Аллагьдиз ﷻ зикир авуниз, дуьаяр авуниз, Пайгъамбардал ﷺ салаватар кIелуниз, Аллагьдилай ﷻ тарифар авуниз, шейхдин тапшуругъар (вирдер) тамамаруниз чара авун хъсан я. Ибадатдин са жуьредилай маса жуьредал элячIуни дарихвал алудзава ва Аллагьдиз ﷻ рикIин сидкьидай ибадат ийидайла жезвай лезет артухарзава. Эгер инсанди ибадатдал чан хкун патал ара-бир ял ягъиз хьайитIа, ихтияр авай ихтилатар ийиз хьайитIа, гьалал тIуьн нез хьайитIа, ксуз хьайитIа – ибур вири Аллагь Тааладиз ибадат авун хьиз кхьизва. Гьамиша ибадат тийиз, хизандихъ ва аялрихъ галаз вахт-вахтундилай рикI аладаруниз чIехи къимет гузва. Ибадатрин жуьрейрин кьадар сергьят эцигайтIа хъсан я. Месела, чи мусурманар тир ата-бубайри йикъа пуд вишелай агъзурдал кьван ракат кпIар ийизвай ва Пайгъамбардал ﷺ цIуд агъзур кьван салаватар кIалзавай, масабуру йикъан къене Къуръан михьиз кIелна куьтягьзавай. Кьилинди – рикIин сидкьивал ва Аллагь ﷻ патал ибадат авун я. Чирун лазим я, ибадатдин гьи жуьреди рикIиз виридалайни хъсан таъсир ийизватIа. Гьадал виридалайни гзаф машгъул хьана кIанда. Абид зияратрал (пак чкайрал), азарлубурун патав фейитIа, кьейиди кучудзавай чкада иштирак авуртIа, гьакIни мусурманриз менфят авай крарал машгъул хьайитIа, хъсан я. Ибуруз виридаз чIехи къимет гузва.
