Угъри Аллагьди ﷻ лянетламишзава

Газет кlелзвай играми стхаярни вахар, къе чун угъривиликай рахада. Ам Исламда къанни сад лагьай чlехи гунагь я. Угъри инсанриз ва Аллагьдиз ﷻ такlан кас я, ам халкьдин виляй аватзава ва Шариатдини адаз пис жаза гузва, гьавиляй мусурманар а гунагьдивай яргъа хьун лазим я.

Ислам динди инсандин чандиз, адан бедендин гьар са паюниз, адан девлетдиз ва намусдиз зурба къимет гузва. Гьич садазни (кар алачиз) абурук хкlадай ихтияр авач. Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Куь ивияр, девлетар ва намусар къадагъа алайбур я (абурук хкlун гьарам я)» (Муслим).

Гьакlни Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Мусурмандин девлет ваз анжах ада вичин рикlин ачухвилелди гайитlа гьалал жезва» (Агьмада агакьарнавай сагьигь гьадис). Яни чуьнуьхнавай, гужуналди къакъуднавай ва гьакlни инсандиз регъуь жедай, кичlе гудай чlалар лагьана, мисал яз, «вун шкьакь яни?», «ам заз гун тавуртlа зун вахъ галаз хъел жеда», «ам вуна тагайтlа ваз пис жеда» ва ибуруз ухшар гафар лагьана къачунвай эменни гьарам я, гьатта а касди вичин гъилералди ваз ганватlани. Гьавиляй гьадисда «рикlин ачухвилелди» лугьудай гафар ишлемишзава, фикир це, гьуьрметлубур.

Са кака патал…

Угъри Аллагьдин ﷻ лянетдик акатзава. Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Вечрен кака чуьнуьхайди Аллагьди ﷻ лянетламишзава…» (Муслим). Гьадисдин баянра лугьузвайвал, лянетдик вечрен кака ва адалай багьа затl чуьнуьхайбур акатзава. Алай вахтунда туьквендай 10 манатдай ва я гьадалайни ужуз къиметдихъ маса къачуз жезвай кака патал вуна жува-жув Халикьдин ﷻ лянетдик кутадани, эй мусурман? Лянет вуч я? Исламдин ктабра кхьенвайвал, ам Аллагь Тааладин регьимдивай яргъа хьун я! Халикьдин ﷻ регьим себеб яз и чилел алай вири хъсан кlвалахар жезва, гьакlни анжах Адан регьим себеб яз инсанар Женнетдиз фида. Бес са кака ва я адалай багьа затl патал вич Аллагьдин ﷻ регьимдивай яргъа ийизвайди акьуллу кас жезвани? Регьимдивай яргъа хьайи инсан Женнетдивай ва вири хъсанвилеривай яргъа жезва хьи… Аллагьди ﷻ Вичи хуьрай!

Гъил атlун

Шариатда угъридин гъил атlудай къанун авайди гзафбуруз, гьатта мусурман тушир халкьаризни кваз малум я. Адакай пак Къуръанда лагьанва (мана): «Угъри итимдин ва дишегьлидин гъилер атlутl, ам абуру къазанмишай гунагьдин жаза я, Аллагь Къурдратлуди ва Арифдарди я» («Аль-Маида» сурадин 38-аят).

И аятдиз Аллагьдин Расулди ﷺ баян гана: «Динардин кьудакай са пай ва я адалай гзаф чуьнуьхайдан гъил атlузвайди я» (Бухари, Муслим). Къадим динар – 4,25 грамм заланвал авай михьи къизилдин пул тир. Адан кьудакай са пай 1,06 грамм жезва, яни гьа и къиметдин ва адалай багьа затl чуьнуьхай касдин гъил атlузва.

Гьелбетда, къарар Шариатдин къазиди акъудзава ва адахъ вичин чарасуз шартlар ава:

1. Угъридин яшар балугъ (тахминан 14,5 йис) хьун, нагагь яшар тамам тахьанвай аялди чуьнуьхайтlа, адан гъил атlузвач.
2. Кьил-кьилел хьун. Эгер угъри акьулдиз кьери набут кас ятlа, адазни жаза къвезвач.
3. Угъриди вичин хушуналди чуьнуьхун. Эгер ам а кlвалах авун са гьикl ятlани мажбурнаватlа, гъил атlузвач. Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Пуд жуьре инсанрин гунагьар кхьизвач: акьулдиз кьери набутдин; ксанвайдан – ам ахварай аватдалди; аялдин – адан яшар тамам жедалди» (Абу Давуд). Мад Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Зи умматдикай тир инсанриз рикlелай алатна ва гъалатl хьана авур кlвалахрай гунагьар кхьизвач, гьакlни эгер абур мажбур авунватlа, гунагьар кхьизвач» (Ибн Мажагь, Гьаким).
4. Чуьнуьхун къадагъа (гьарам) тирди чир хьун. Мисал яз, Ислам раиж жез башламишай чlавуз бязибуруз и кар ачух тушир, гьакlни мукьвара Ислам кьабулай касдиз ам чир тахьун мумкин я. Гьатта а авамвал себеб яз ам гунагьдикай къутармиш тежез хьайитlани, гъил атlунин жазадикай ам хкатун мумкин я. Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Куьн жезмай кьван инсанар жазайрикай хкудиз (афивал ийиз) чалишмиш хьухь. Къарар акъудзавай касди (къазиди) гъалатl хьана инсандилай гъил къачун хъсан я, акси яз гъалатl хьана жаза гудалди» (Тирмизи).
5. Чуьнуьхнавай эменнидин кьадар динардин кьудакай са паюнив агакьун ва адалай артух хьун. Винидихъ гъайи гьадисда лагьанвайвал.
6. Угъриди эменни адет яз инсанри девлет хуьзвай чкадай къачун. Мисал яз, эгер ада пул авай кисе гьаятдин чилелай къачунватlа, адаз гъил атlунин жаза къвезвач, амма гунагь гьикl хьайитlани жезва ва угъри лугьудай тlварни адал акьалтзава.
7. Угъридин эменни ада чуьнуьхзавайдан девлетдик акахь тавун. Мисал яз, устlарди са касдиз кlвал эцигна, амма иесиди адаз пул ганач (гьалалдаказ къазанмишай) ва ада вичиз къвезвайди чуьнуьхна. Им гьа и къайда чуьнуьхдай ихтияр ава лагьай чlал туш, инал чна анжах гъил атlунин шартlар гъизва. Устlардиз пул гунин ва я тагунин месэла къазидин кьилив фена кьилди гьялун лазим я.

Макъаладин сифте кьиляй чна инсандин бедендин гьар са паюниз зурба къимет ава лагьанай. Гьа икl, Шариатдин жазайрин ктабда кхьенва хьи, нагагь са касди масадан гъил кьасухдай яна галудайтlа, адаз кьисас вахчудай, яни вичин гъил галудайдан гъил галуд хъийидай ихтияр ава ва гьакlни адавай жерме истемишайтlа жеда. Шариатди тайинарнавай гъилин жерме 50 деве я. Фикир це, гьуьрметлубур, 50 деведин къимет алай вахтунда гьикьван жеда? Са деве гьатта виш агъзур манатдай гьисабайтlа, вад миллион манат! Амма угъри гъиликай гьатта къизилдин 1,06 грамм (тахминан 10 агъзур манат) себеб яз магьрум хьун мумкин я. Эгер са десте инсанри чуьнуьхайтlа, абурун виридан са-са гъил атlузва. Гъил лагьайла, гъилин капаш фикирда ава. Нагагь гъил атlанвай инсанди мад сеферда чуьнуьхайтlа, адан кlвачин къадам атlузва, мад чуьнуьхайтlа – муькуь гъил ва мад чуьнуьхайтlа – амай кlвачин къадамни. Эгер гьа арадани ам секин хьаначтlа ва мад чуьнуьхайтlа, ам тlвалуналди гатада. Мад тикрар хъийизва: и къарарар къазиди акъудун лазим я. Алай вахтунда Россияда Шариатдин къазияр авач, и карни фикирда кьуна кlанда. Гьавиляй къуй жергедин инсанри ахьтин кlвалахар тавурай, тахьайтlа абур гьукуматдин къанундин вилик жаваб гуниз мажбур жеда.

Угъривиликай туба

Винидихъ чна лагьайвал, угъривал чlехи гунагь я, гьавиляй адакай туба-астагъфир авун, яни Аллагьдивай ﷻ рикlин сидкьидай гъил къачун тlалабун лазим я. Гьакlни чуьнуьхнавай эменни элкъвена иесидал агакьарна кlанда. Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Къачур затl инсанди ам нивай къачунватlа, гьадал агакьарун лазим я» (Абу Давуд). Эгер ачухдаказ агакьар хъийиз жезвачтlа, ам иесидиз аквадай чкадал эхцигайтlани жеда. Иеси ва я адан варисар жагъурун четин хьанватlа, адан тlварцlихъай (мискlиндиз, медресадиз…) садакьа гайитlа, им а четин месэладай экъечlдайвал са гьихьтин ятlани рехъ я.

Къуй Аллагьди ﷻ чун ва чи кlанибур угъривиликай, гьакlни амай чlехи гунагьрикай хуьрай!

Гьасан Амаханов, газетдин кьилин редактор