Мусурманди гьихьтин ибадатар ийида?

Эвел алатай нумрада

Экуьнин ва рагъдандин кпIарилай гуьгъуьниз, эгер вахт аваз хьайитIа, агъадихъ галай зикирар ва Аллагьдин ﷻ тарифар авун хъсан я, и кардай Аллагь Тааладин патай гзаф сувабар къазанмишиз жеда:

1. «Ля илягьа илляллагьу вагьдагьу…» (эхирдал кьван).
2. «Субгьаналлагьи ва-ль-гьамду лиллягьи ва ля илягьа илляллагьу валлагьу акбар».
3. «Суббугьун къуддус раббуль-маляикати ва-р-ругь».
4. «Субгьаналлагьи ва бигьамдигьи субгьаналлагьиль-`азим».
5. «Астагъфируллагьа-ллязи ля илягьа илля гьува-ль-гьаййа-ль-къаййума ва атубу иляйгьи».
6. «Аллагьумма ля мани`а лима а`тIайта ва ля му`тIия лима мана`та ва ля янфа`у заль-жадди минкаль-жадду».
7. «Ля илягьа илляллагьуль-маликуль-гьакъкъуль-мубин».
8. «Бисмиллягьи-ллязи ля язурру ма`асмигьи шайъун филь-арзи ва ля фи-с-самаи ва гьува-с-сами`уль-`алим».
9. «Аллагьумма салли `аля Мугьаммадин `абдика ва набиййика ва расулика-ннабиййиль-уммиййи ва `аля алигьи ва сагьбигьи ва саллим».
10. «А`узу биллягьи-с-сами`и-ль-`алими мина-ш-шайтIани-р-ражим, рабби а`узу бика мин гьамазати-ш-шаятIини ва а`узу бика рабби ан ягьзурун.

И зикиррин ва тарифрин зурба къиметлувиликай Пайгъамбардин ﷺ гьадисра лугьузва.

Са чIехи дережа авай Ибрагьим ат-Тайми тIвар алай хъсан касдиз Хизри пайгъамбарди вирд гана, агъадихъ галай дуьаяр гьар сад ирид сеферда кIелиз чирна:

1. «Аль-Фатигьа» сура.
2. «Аль-Ихлас» сура.
3. «Аль-Фалякъ» ва «Ан-Нас» сураяр.
4. «Аль-Кафирун» сура.
5. аят «Аль-Курси» («Аллагьу ля илягьа илля гьува…»).
6. «Субгьаналлагьи ва-ль-гьамду лиллягьи ва ля илягьа илляллагьу валлагьу акбар».
7. Пайгъамбардал ﷺ салават.
8. «Раббигъфир ли ва ливалидаййа ва ли-ль-муслимина ва ли-ль-муслимати».
9. «Аллагьумма-ф`аль би ва бигьим `ажилан ва ажилан фи-д-дини ва-д-дунья ва-ль-ахирати ма анта лягьу агьлун, ва ля таф`аль бина я Мавляна ма нагьну лягьу агьлун, иннака гъафурун гьалимун жаввадун каримун рауфун рагьимун».

Хизриди лугьудай: «И тапшуругъ гьар пакамаз ва гьар няниз ийидайла зурба суваб къазанмишиз жеда».

Суткадин мичIи вахт кьиле тухунин эдебар

Рагъ акIайдалай кьулухъ мусурманди жемятдин ферз тир нянин капI авун лазим я. Нянин ва йифен кпIарин арада авай вахтунал, тIуьн тIуьникай ва я сив хкудуникай азад тир, Аллагь Тааладиз ибадат авуналди чан гъайитIа хъсан я, вучиз лагьайтIа и вахтунда ибадат авунин къиметлувиликай Пайгъамбардин ﷺ гзаф гьадисра лагьанва.

Нянин кпIунилай гуьгъуьниз зикирар кIелна кIанда, кьве ракатдин алава ратибатдин капI ва ругуд ва я къад ракат аввабиндин кпIар авуна кIанда. Аввабиндин капI авун гунагьрилай гъил къачунин себеб жезва.

Вагьабизмдин терефкарри ахьтин кпIар авач лугьуз тестикьарзава, гуя ам къадагъа тир цIийивал (бид`а) я, гьакъикъатдихъ галаз кьан тийизвай. Амма аввабиндин кпIуникай лугьузвай гзаф кьадар гьадисар ава. Ат-Тирмизиди ахъаяй гьадисда лугьузва: «Эгер нянин кпIунилай кьулухъ, дуьньядин ихтилатар тавуна суннатдин ругуд ракат капI авуртIа, им цIикьвед йисуз авур ибадатдиз барабар жезва» (гьадисар чирунин патахъай имам аль-гьафиз аль-Мунзиридин «Ат-Таргъиб ва-т-тархиб» ктабдиз килиг, 1-том, 273-чин).

АтI-ТIабраниди агакьарнавай гьадисдани лугьузва: «Нянин кпIунилай гуьгъуьниз ругуд ракат авурди гунагьрикай михьи жеда, гьатта абур гьуьле авай каф кьванбур авайтIани». Аввабиндин алава кпIар Пайгъамбардини ﷺ ийизвай, асгьабрини, табиинрини (асгьабрин гуьгъуьнлай хьайибур). Аввабиндин капI авун Исламдин вири кьуд мазгьабдин имамрини хъсан яз гьисабзавай. Генани тамамдиз «Итхаф» ктабдай кIелиз жеда (3-том, 614-617-чинар). Адалай гуьгъуьниз «Алиф-лям-мим», «Аль-Вакъи`ат» («Иза вакъа`ат») ва икI мад сураяр кIелайтIа жеда. Нянин ва йифен кпIарин вилик кьве ракатдин кьезил суннатдин кпIар авун хийирлу я.

Месин кпIунилай кьулухъ азкарар (зикирар ва Аллагьдин ﷻ тарифар) кIелна, ратибат авуна, «Табарака» («Аль-Мульк») сура кIелна кIанда. Нагагь йифиз ахварай аватунин патахъай инанмишвал авачтIа, витру кпIунин пуд (вад, ирид, кIуьд ва я цIусад) ракат ая. Витрудин капI авурдалай кьулухъ пуд сеферда «Субгьаналлагьи-ль-маликиль-къуддус», ахпа «Суббугьун къуддус раббу-ль-маляикати ва-р-ругь» лагьана кIанда. Эгер мумкинвал аваз хьайитIа, витрудин капI ийидалди ва я адалай кьулухъ «Аль-Бакъарат» сурадин сифте кьил («Алиф-лям-мим…»), аят «аль-Курси» («Аллагьу ля илягьа илля гьува…») ва «Аль-Гьашр» сурадин эхир («Лав анзальна…»), гьакIни, нагагь вахт аваз хьайитIа, «Я-син», «Алиф-лям-мим», «Духан», «Аль-Мульк», «Аль-Вакъи`ат» ва икI мад кIелна кIанда.

Йифен кпIунилай кьулухъ яшайишдин месэлайрикай, и дуьньядин крарикай ихтилатар авун хъсан яз гьисабзавач, телевизордай менфятсуз, артух яз зарарлу передачайриз килигун меслят къалурзавач. Исламдин илимдин темайрай рахадай ихтияр ава.

Лап гзаф вахтара йифен кпIунилай кьулухъ инсанри и дуьньядин месэлайрикай ихтилатар ийизва ва геждалди телевизордиз килигиз ацукьзава. Гзафбур неинки йифен суннатдин капI ийиз къарагъзавач, гьатта вахтунда экуьнин ферз тир капI ийиз къарагъзавач. Им, гьелбетда, гунагь я.

Ксудайлани эдебдин къайдаяр кьиле тухун лазим я: йифиз ибадат авун патал къарагъдай ният хьун, хъуьцуьгандин кIаник веси кутун, патав сивак (сарар михьун патал арак тарцин дувулдикай авунвай тIвал) эцигун, чин кьибледихъ элкъуьрна эрчIи къвалал къаткун. Куьн дуьаяр, Къуръандин сураяр кIелиз, Аллагьдиз ﷻ зикир ийиз ахварал фидайвал авуна кIанда. Ахварай аватайлани дуьаяр кIелиз ва Аллагьдиз ﷻ зикир ийиз эгечIна кIанда. Мусурмандиз виридалайни герек тир кар – Аллагьдиз ﷻ ибадат авун патал йифиз къарагъун я. Гьавиляй идалай кьулухъ чна йифиз уяхвал авунин къиметлувиликай ахъайда.

Йифиз ибадат авун патал къарагъунин къиметлувал

Ксудалди патав сивак эцигна ва дастамаз къачун патал яд авай кIуьцуь гьазурна кIанда. Ксудайла Аллагь Тааладиз ибадат авун патал йифиз къарагъунин ният хьун лазим я. Ахварай аватайла сиве сивак экъуьрна ва Аллагьдиз ﷻ зикир авуна кIанда. Эгер куьн къарагъдай, дастамаз къачудай, капI ийидай гьалда авачиз хьайитIа, месик Аллагьдиз ﷻ зикир ийиз ва дуьаяр кIелиз, Аллагьдин ﷻ махлукьатрикай, Ада чаз ганвай регьимдикай ва берекатдикай фикирар ийиз жеда. Им йифиз къарагъуниз ва Аллагьдиз ﷻ ибадат авуниз барабар я.

Гьадисда лугьузва: «Месик къаткай ва йифиз къарагъна Аллагьдиз ﷻ ибадат авунин, яни капI авунин ният авай, амма ахварал гуж акьалдариз ва къарагъиз тахьай гьар са касдиз ниятдиз килигна суваб кхьида» (имам Малик, Абу Давуд, Насаи).

Лугьузва: «Къуй шехьрай а кас, вуж йифиз къарагъначтIа ва Аллагьдиз ﷻ ибадат авуначтIа, вучиз лагьайтIа адан кьилел ахьтин бедбахтвал атана хьи, адакди ам шехьун лазим я».

Хъуьцуьгандин кIаник веси эцигна кIанда. Веси авачиз кьейидав сура са гафни лугьуз тадач.

Гьар сеферда ксудалди вилик авур гунагьрикай туба авуна, жуван фикирар михьна, масабурукай хъсан фикир хьана кIанда ва идалай кьулухъ вири инсанрихъ галаз хъсан рафтарвал авунин, абуруз гьарам крар авуникай чеб хуьз куьмек гунин ният хьана кIанда.

Мес гзаф хъуьтуьлди хьун лазим туш, вучиз лагьайтIа кIеви месел ксанвайдаз йифиз къарагъиз регьят жеда. Пайгъамбар ﷺ кьве къат авунвай, махпурдиз ухшар авай парчадал ксудай. Са сеферда Пайгъамбардин ﷺ папарикай сада, адаз ксудайла хъуьтуьл хьун патал, а парча кьуд къат авуна кIватIна ва гьа йифиз чи играми Пайгъамбар ﷺ ахварай аватнач. Пакадин юкъуз ада, виликдай хьиз, ам кьве къат авуна вегьин буйругъна.

Ксуз кIан тийидайла къаткана кIандач. Амма идакай йифиз Аллагьдиз ﷻ ибадат авун патал къарагъдайвал куьмек жез хьайитIа, а вахтунда фад ксун меслят къалурзава. Эгер ахвари винел пад къачуз хьайитIа, кпIар авун хъсан яз гьисабзавач. Ахьтин дуьшуьшда ксайтIа хъсан я, амма яваш-явашди жуван беден йифиз Аллагьдиз ﷻ ибадат авунив вердишарна кIанда. Ксудайла, ахвар кьиникьиз ухшар тирдакай ва ахварай аватун кьейидалай кьулухъ чан хкуниз ухшар авайдакай фикирар авуна кIанда. Са сеферда Лукьман аль-Гьакима вичин хциз лагьана: «Эй, зи хва, эгер вун рекьида лагьана вун шаклу ятIа, ксумир; вун гьикI ксузватIа, гьакI рекьинни ийида. Нагагь кьейидалай кьулухъ вал чан хкидайдан патахъай вун шаклу ятIа, ахварай аватмир; вун гьикI ахварай аватзаватIа, гьакI кьейидалай кьулухъни вал чан хкида».

«Мусурманрин эдебар» ктабдай