Инсан – ажайиб махлукьат я
Квез чидани…
1. Чи бедендин вири паярини клеткайрин кIватIалри (тканри) гьар са секундда 25 миллион клетка гьасилзава. Им тахминан Австралияда яшамиш жезвай инсанрин кьадардиз барабар я.
2. Инсандин беденда 2,5 триллион ивидин яру клеткаяр ава. И кар патал кIарабдин мефтIеди гьар са секундда 2,5 миллион цIийи клетка арадал гъизва. Анжах са эритроцитар чи беденди гьар юкъуз 200 миллиард арадал гъизва. Эритроцит 120 йикъалди яшамиш жезва ва адаз бедендин дамарра сиягьат авун патал 20 секунддилай тIимил вахт герек къвезва.
3. Чи рикIи йикъа 100 агъзур сеферда кьван язава, я тахьайтIа 30 миллион сеферда кьван са йиса. РикIи юкьван уьмуьрдин вахтунда вичяй са миллион баррель кьван иви ахъайзава. Вири иви, тахминан вад-ругуд литр 30 секундда михьиз вири беденда къекъвезва, 24 сятина лагьайтIа, иви беденда 19 000 километрда къекъвезва – им экватордин яргъивилин са пай я.
4. Тирш ядайла акъатзавай гьавадинн йигинвал са сятина 166 километрдив агакьзава, уьгьуь ядайла гьава са сятина 100 километрдин йигинвал аваз акъатзава.
5. Гьар юкъуз чи жигерри кьве миллион литрдилай артух гьава къенез чIугвазва ва къецел акъудзава. Гьар са декьикьада инсанди вад литр гьава къенез чIугвазва. Жигеррин винел пата теннис къугъвадай майданди кьван чка кьазва.
6. ЧIехи пай инсанри са декьикьада тахминан 25 сеферда вилери лупI-лупI ийизва. Вилин сетчаткада 137 миллион экв кьатIудай клетка ава, вил ацIурзавай жими затI лагьайтIа, йикъа 15 сеферда дегиш жезва. Вилери 10 миллион кьван рангарин тавар чара ийизва. Вилер 3,5% кьелекай ибарат я. Вилер, инсандин нерилай ва япарилай тафатлу яз, гьич са вахтундани чIехи жезвайди туш. Нерни япар инсандин вири уьмуьрда чIехи жезва.
7. Инсандин хамунал дуьньяда авай кьван вири инсанрилай гзаф лап бицIи чан алай затIар яшамиш жезва. Инсандин хамунин са квадратный сантиметрда 500 кьван гьекьедин цIумаруф ава. Инсанар гьар са сятина хамунин 600 000 клеткадикай азад жезва, им са йиса 600 граммдиз барабар жезва. 70 йисан яшдив агакьайла юкьван жуьредин инсандин хамунин 42 кг квахьзава. Вичин вири уьмуьрда инсандин 19 кг кьейи хам квахьун мумкин я.
8. Инсандин кьилин юкьван жуьредин заланвал 4,5 кг кьван я. Гьар юкъуз кьилелай 80 кьван чIар аватун мумкин я.
9. ЧIехи инсандин мефтIедин заланвал 1,3 кг кьван я ва ада саки 100 миллиард нервный клетка ава. МефтIедин чапла пата бедендин эрчIи патал гуьзчивалзава, мефтIедин эрчIи пата лагьайтIа – бедендин чапла патал. Беден ксайла ва дерин ахвара гьатайла, гьерекатдин патахъай жаваб гузвай мефтIедин пай кардикай хкатзава. Инсанди са затIуник кягъайла, а хабар мефтIедиз са сятина 200 километрдин йигинвал аваз агакьзава.
10. Инсандин беденда авай жакIумрин кьадар кукраз авай жакIумрин кьадардилай тIимил я. Къалчахдин чIехи жакIум инсандин беденда авай вири жакIумрилай чIехиди я. Ада инсан тикдиз акъвазунин патахъай жаваб гузва. Инсандин беденда авай виридалайни гъвечIи жакIум – им юкьван япа авай стапедиус я, адан яргъивал сантиметрдин пудай са пай я. Инсанрин чинин гьар са паюна 22 жакIум ава. Им вири гьайванрин арада авай кьадардилай виридалайни гзаф я.
(Гъанвай делилар медицинадин пешекаррал кьуна кхьенвайбур я)
ШАГЬБАН ШАГЬБАНОВ МУРАД ГАЗИЕВ
