Запабар ва ицитIунин гафар

Запабрин месэла къенин юкъуз важиблуди я. И баладикди гьакI мусурманриз, гьакI маса динрин векилризни азиятар гузва. Инсанар чи патав къвезва ва чун абуруз куьмек гуз алахъзава. Запаб – им суьгьуьрдин гафар кIелун ва я бутпересрин адетар, гьар жуьредин тIвалар ягъун я. Запаб авуникди инсанар садлагьана азарлу хьун, бязи вахтара гьатта кьиникьни мумкин я. Гьавиляй динда абур къадагъа авунва ва абур чIехи гунагьрик акатзава.

Идахъ галаз алакъалу яз, запабрикай ва вили ягъуникай гзафбуруз итижлу тир суалар чна и рекьяй пешекар тир Мугьаммадгьабиб Будуноваз гун кьетIна.

- Запаб авунвайди гьикI чир жеда?

- Адал шак ийиз жеда, нагагь мукьвабур, гъуьлни паб себеб авачиз гьуьжетар ийиз, къалмакъал акъудиз гатIумайтIа, я тахьайтIа са кас садлагьана азарлу хьайитIа. Эгер инсандиз начагъвилин ачух лишанар аваз хьайитIа, сифте нубатда духтуррин патав фин лазим я. Анжах абурувай начагъвал ва сагъар хъувунин къайда тайинариз тахьайтIа, адал запаб ва икI мад алатIа чирун патал пешекаррин патав фин дуьз жеда. Бязи дуьаяр ва я Къуръандин аятар кIелдай чIавуз ицитIунин лишанар дуьздал акъатзава ва абуруз килигна чна дарманар авун тайинарзава.

- Эгер кIваляй запаб авунвай затI жагъана ам гъиле кьуртIа, вуч ийида?

- Инсанар гзаф вахтара кьадардилай артух шаклу жезва. Санай рапар, санжахар, ракьун кIусар ва икI мад жагъайла, гьасятда гиман ийизва: им запаб я жал? Гьа вич лап инандирмишдалди. Квез шаклу хьайи кьван затIарикай ахьтин фикир авун герек туш. Нагагь дугъриданни нини, тIвалар янавай гъалар, яни адет яз кIвале тежезвай шейэр жагъайтIа, гьа чIавуз кьецIил гъилералди абурук хкIун тавун дуьз жеда, вучиз лагьайтIа запаб гъил гацум жез гатIумунин ва кIвачел акъвазиз тахьунин себеб хьун мумкин я.

Нагагь вичел кIелун патал инсандиз чи патав къвез четинзаваз хьайитIа, адавай вичивай капал «аль-Фалакъ» ва «ан-Нас» сураяр кIелна, ахпа гьа гъил запабдик кягъай муькуь гъилелай ва я кIвачелай тухвайтIа жеда. Эгер кIваляй шаклу са шей жагъайтIа, жезмай кьван фад адакай азад хьана кIанда. Нагагь ам хъуьтуьл затI яз хьайитIа, ам кIваливай яргъа хьиз цIай яна кайитIа жеда, эгер кIевиди ятIа, месела, санжахар, рапар, михер ва икI мад, гьуьлуьн кьел це цIурурна, ам гьаниз вегьена, ахпа кIваливай яргъаз гадарайтIа жеда.

- Эгер затI мейитдихъ галаз кучукнаваз хьайитIа, вуч ийида?

- Ара-бир кьейи чкайрал бязи инсанри мейит чуьхвей яд тIалабзава, гуя, ада кьилин тIалар алудзава – бес абуру ам са гьинай ятIани кIелнай. ГьакI, алцурариз, абуру яд къачузва. КIевелай тIалабзава: эгер куь са кас кьенватIа, адахъ галаз алакъа авачир ксар кьенвайдан патав ахъаймир. Мейит чуьхвей яд садазни гумир, вучиз лагьайтIа ам запаб авун патал ишлемишзава. Кьенвайди чуьхуьнин ва кучукунин крар ахтармишиз хьун лазим я. Амма эгер запабдин затI мейитдихъ галаз санал кучукнаваз хьайитIа, вири Аллагьдин ихтиярдалди ва кьадардалди жезвайди я, ва инсан гьа имтигьандай фин лазим я.

- Жуван кIвализ гьахьиз жезвач. Гьахьнамазди пис жезва. Вуч ийида?

- Эгер кIвале запаб авунваз хьайитIа, гьелбетда, кIвализ гьахьайла инсанди бушвал, суствал, кагьулвал, ахвариз фидай гьал гьиссда. ИкI вили ягъайлани жеда. Ихьтин дуьшуьшда вуч ийида? Адет яз чна булахдин ва я Зам-зам (Меккада авай, мусурманрин виридалайни пак чка тир Кябедин патавай авахьзавай чешме) яд къачун, адал Къуръандин «ас-Саффат» сурадин цIуд аят, «аль-Фалакъ», «ан-Нас» ва «Ихлас» сураяр кIелун ва ам кIвалин цлариз ва къавариз ягъун меслят къалурзава.

ГьакIни гьуьлуьн кьел къачуна ам адетдин цик акадарда ва кIвалин чил чуьхуьда. Нагагь «аль-Бакъара» сура сифте кьилелай эхирдал кьван кIелиз хьайитIа, им, гьелбетда, хъсан жеда. ГьакIни газет кIелзавайбуруз лугьуз кIанзава. Алай вахтунда чинеррихъ галаз алакъалу тир гьарамзадавал гегьенш хьанва. Гьарамзадайри абур (чинерар) чарабурун кIвалериз ракъурзава, абуру ана тайин затIар чуьнуьхардайвал.

Ахпа абур кIвалерин иесийрин патав къвезва ва абурун кIвале пис къуват ва икI мад ава лугьузва. Эгер абур чIалахъ тежез хьайитIа, чпиз килиг лугьузва. Ахпа абуру виликамаз чинерри кIвале чуьнуьхарнавай тайин шейэр жагъурзава, я тахьайтIа абурун куьмекдалди. Ахьтин инсанрихъ агъана кIандач ва абурувай яргъа хьана кIанда.

АЛИАСГЬАБ МАГОМЕДОВ