Азизди, чаз мукьвара аял жеда…!

Диде-бубайрин чпин аялрихъ авай кIанивал – гьич са гьиссдизни ухшар тушир гьисс я. Чпиз аял жедайдан патахъай фикир кьилиз атайла диде-бубадин шадвал, иллаки эгер ам сифте аял яз хьайитIа, са затIунихъни гекъигиз жедач.

Эхиримжи цIуд йисара алай вахтунин медицинада цIийиз хайи аялрин чанар хуьнин кар гзаф вилик фенватIани ва аялринни дидейрин кьиникьрин лишанар къалурзавай дегиш хьунин ериш йисандавай-суз тIимил жезватIани, гилалди дуьньяда гьар юкъуз 15 000 аял ва 800 дишегьли рекьизва, гзафни-гзаф – вилик пад кьаз жедай ва сагъариз жедай азаррикди.

Таза аялар кьиникьин асул себебар ихьтинбур я: перинатальный девирдин азарар – 37,5%, хайила квай дуьз тушир гьалар – 27%, вахт тахьана хайи аялар – 18,3%, аял хадайла жезвай хирер – 10%, нефес чIугунин органрин азарар – 3,8%, галукьдай азарди арадал гъайи начагъвилер – 3,4%.

Руфунал залан тир девирда ва аял хадайла вири дишегьлийриз герек тир меслятар гун чна «Махачкъаладин аялар хадай №1» кьилин духтур, медицинадин илимрин кандидат ва гьакI лезги дишегьли Гьажиева Земфира Шихсефиевнадивай тIалабна:

Земфира Шихсефиевна, вич руфунал залан тирди чир хьанвай дишегьлидиз куьне гьихьтин меслятар гуда?

- Сифте нубатда, гьелбетда, дишегьлийрин консультацияда жув кхьиз тун. Кьунвай аял гележегдин дидеди дуьз къайдада руфуна аваз къекъвена вахтунда хун патал дишегьлийрин консультациядин пешекарри диагностикадин ва профилактикадин серенжемар кьиле тухуда.

Эхиримжи вахтара гзаф дишегьлияр COVID-19 азардикди начагъ хьуниз килигна, дишегьлийрин консультацияда вахтунда тIвар кхьин важиблу я, вучиз лагьайтIа галукьдай гьар гьи азарди хьайитIани кьунвай аял чIехи жедайла гележегда жуьреба-жуьре азарар арадал гъун мумкин я.

Руфунал заланзавайла гьи вахтара дишегьли лап дикъетлу хьана кIанда?

- Виридалайни хатавал авайбур ихьтин пуд девир я: 14-16, 27-30, 34-35-гьафтеяр. И вахтара азарханада къаткана духтуррин гуьзчивилик хьайитIа хъсан я. Им, гьелбетда, дишегьлидик кичI кваз хьана кIанда лагьай чIал туш. Ваъ, руфунал заланзавай вири девирда секинвал хуьн лазим я, ва гьа са вахтунда винидихъ лагьай вахтара мукъаятвал хвена кIанда.

ТIуьнин ва зиянлу хесетрикай азад хьунин патахъай гележегдин дидейриз куьне гьихьтин меслятар гуда?

- Гзаф вахтара руфунал залан дишегьлийриз четин месэлаяр дуьз тIуьнар тIуьн тавурла арадал къвезва. Вири гьа фастфудри, газ квай ва ранг янавай хъвадай затIари, пиццайри, шаурмайри, грилда гьазурнавай верчери, роллри дидедизни аялдиз гьеле дуьздал акъат тавунвай зиян гузва. Арадал атай жуьреба-жуьре четинвилер аваз чи патав атайбурун кьадар лап гзаф я.

Гьахьтин тIуьнар тIуьрдалай кьулухъ дишегьлидин чIулав лекь, ратар зайиф жезва ва ибуру вирида кьунвай аялдин тIуьниз ва ам чIехи хьуниз таъсирзава.

Гьелбетда, дидейриз гьамиша нез кIан жезвайдан гъавурда чун акьазва, амма недай затI хкядайла, сифте нубатда абуру чпин сагъламвиликай ва аялдикай фикир авун лазим я. Гьелбетда, пIапIрус ва ички хьтин зарарлу хесетрикай гьатта лугьунни герек къвезвач, гьатта чIугвазвай касдин патав акъвазунни кIевелай къадагъа я!

Руфунал заланзавайла дишегьли гьамиша адет хьанвай гьихьтин крарихъ галаз дуьшуьш жезва?

- Гьамиша адет хьанвай асул кар алайбурукай сад – им иервал квахьунин кичIевал я. За гьамиша ва виридаз лугьузва хьи, виридалайни иер дишегьли – им руфунал залан дишегьли я!

Недай затIар тIуьнин, герек тир микро- ва макроэлементралди беден таъминарунин, юкьван гьалдин кьадар яд ишлемишунин вири меслятар вилив хвейила, дишегьлидивай вич артухан заланвиликай, чIарар авахьуникай, сарар чIур хьуникай ва икI мад хуьз жеда.

Гзаф вахтара чаз ван жезва хьи, дишегьлийри чпин руфун атIана аял акъудун тIалабзава, гьа са вахтунда абурувай тIебии жуьреда аял хаз жезва. Ихьтин хкягъунин себеб вуч я?

- Ина себеб гьикI аял хадайла жезвай тIалрихъай кичIевиле аватIа, гьакIни тIебии жуьреда аял хайила дишегьлидин гьаяйрин къурулушда дегишвилер жезва лугьузвай ихтилатрани ава. И са себебдини, гьелбетда, ахьтин хкягъун гьахълу ийизвач, чна гьамиша тIебии жуьреда аял хуниз къуват гузва.

Руфун атIана аял акъудун патал духтуррин тайин тир къалурунар (показания) лазим я. ТIебии жуьреда аял хунилай хъсан са затIни авач. ТIебии жуьреда хайи аял сагъламвилин ва дурум гунин жигьетдай амайбурулай артух жезва!

Ихьтин операциядин кьадаррин жигьетдай са гьихьтин ятIани эцигнавай сергьятар авани?

- Алай вахтунда чун алахъзава, эгер сад лагьай сеферда руфун атIана аял акъуднаваз хьайитIа, кьвед лагьай сеферда тIебии жуьреда аял хадайвал. Гьелбетда, икI хьун патал тайин тир себебар аваз хьун лазим я: хъсан рув (сагъ хьайи хирен), аял хунин жигьетдай беденди хъсандиз кIвалах авун, хазвай аял екеди тахьун.

Аялар хунин 100 процентдикай 27-28 процент руфун атIана акъудзава. Руфун атIана кьуд аял хайидалай кьулухъ чна меслят къалурзава мад аялар хун тавун. Вад лагьай, ругуд лагьай сеферда аял хаз атайбурни хьана. Гьар операция авурдалай кьулухъ пуд йисуз ара атIун меслят къалурзава.

Аял хадайла къаткиз атайбуруз куьне гьихьтин меслятар гузва?

Сифте нубатда им михьивал я! Аял хазвай дишегьлиди михьивилин вири къайдаяр кьиле тухун лазим я: кикер атIун, кикерал лак тахьун, дикъетлувилелди гьаяйрин михьивал авун, хурарин михьивал авун.

Чун чкадал дидейрихъ галаз рахаз ва и къайдайрин важиблувал агакьариз алахъзава, амма виридалайни нетижа гудай къайда – им руфунал залан хьунихъ ва аял хунихъ галаз алакъалу тир месэлайра абурун чпин савадлувал ва чирвилер я.

Ахьтин вахтар авай хьи, аялар хазвай кIвалера ам гьасятда дидедивай къахчуна хутахзавай ва адаз буламадин сифте паяр жагъизвачир. Идан патахъай дегишвилер авани ва аялдиз буламадикай гьихьтин метлеблувал ава?

- Эхь, дугъриданни гьакI тир. Амма къенин юкъуз аял ханмазди чна ам гьасятда дидедин хурухъ эцигзава ва буламадихъ галаз адал лазим тир вири шейэр агакьзава.

Булама – им аялдиз иммунитет арадал атунин, адан ратарин къене пад дуьзмиш хьунин бине я, адак таза аялдиз лазим тир вири витаминрин кIватIал ква. Аялди булама хъун тавун саки са затIуналдини эвез ийиз жезвач. Ам аял патал лап важиблу затI я!

Аялриз гузвай къаришмайрин гьихьтин хъсан терефар ва нукьсанвилер квевай къейд ийиз жеда?

- Дидедин некIедилай хъсан са затIни авач! Къаришмаяр лап чарасуз вахтара, духтуррин тайин тир къалурунар авайла ишлемишиз жеда, месела, эгер дидедик галукьдай азар кваз хьайитIа, саралухдикди (гепатит) азарлу хьанвайтIа, ВИЧ кваз хьайитIа ва икI мад. Куьлуь-шуьлуь себебралди къаришмайрал элячIун, месела, хурарин кIалуб чIур жез кичIевиляй, гьелбетда, са затIунални делилламишнавач.

Хурун некIедик квай затIар са къаришмадивайни эвез ийиз жедач. Маса кар я, эгер нек гьич авачиз хьайитIа, я тахьайтIа ам бес тежез хьайитIа. И дуьшуьшрани нек атун патал жезмай кьван вири крар авун лазим я. Чна меслят къалурзавай хурун нек гунин кIанин кьадар – им маса затI тагуз ругуд варз я.

Гележегдин дидейриз квез вуч лугьуз кIанзава?

Сифте нубатда, дидевилихъай кичIе хьана кIандач, вучиз лагьайтIа дишегьлидин уьмуьрда им виридалайни бахтлу девир я. Руфунал залан хьунин ва аял хунин месэлайрикай гзаф кIела ва савадлу хьухь. Чун чи нубатда куь сагъламвал ва куь руьгь патал лазим тир вири шартIар арадал гъиз алахъзава.

Эхиримжи йисара чаз капI ийидай са иер кIвал хьанва, гьакIни мусурманрин тIвар эцигунин адет кьиле тухун патал кIвал. Чун авайдалай хъсан жез ва куь вири умудар гьахълу ийиз алахъзава. Квез ва куь аялриз сагъламвал хьурай!

АВТОРАР: ГАЗИЕВ МУРАД, ШАГЬБАНОВ ШАГЬБАН.