Кисна акъвазунихъай кичIе жемир

Чун гьамиша рахазва ва хабарар, гьава, кIвалах веревирд ийиз рахадай инсандихъ къекъвезва. А ихтилатар куьтягь хьайила, меци чун хатавал авай чкайриз тухуз гатIумзава. Чун гъибетар ийиз башламишзава: са нин ятIани хизанар, кьисметар, чарабурун лайихлувилер ва нукьсанар – вири веревирд авун мумкин я. Нетижада багьа къимет авай вахт гъиляй акъатзава ва жув барбатIзава. Пешекаррин фикирдалди, кьадардилай артух рахун мурадрив агакьун ва вилик фин патал манийвал хьун мумкин я.

Менфятсуз рахунри невроздал гъида

Гилан заманадин уьмуьрдин гьерекатди, кьадардилай артух хабарри ахьтин чкадал гъанва хьи, инсанар гьамиша фад фикир авунин гьалда жез башламишнава. Гьа жуьреда фикир авуни вилик финиз манийвалзава, гьиссерин жигьетдай гьалдай аватунал гъизва. Социологиядин илимрин кандидат, психолог Людмила Поляновади къейд ийизвайвал, ам неврозар, ахварихъ галаз алакъалу тир месэлаяр, кьилин тIалар ва нервийрин тикар хьунин себеб жезва. Гьа жуьреда фикир авунин лишанрикай сад – гьамиша рахунихъ муьгьтежвал хьун, вичин кьиле жуьреба-жуьре вакъиаяр элкъуьрун, эгер патав касни гвачиз хьайитIа, вичи-вичихъ галаз ихтилатар авун я. Ахьтин хаталу лишанрин кьилин дарман – кисна акъвазун ва хабаррикай жув михьун я. «Нагагь жув хабаррикай магьрум авуртIа ва кисна акъвазайтIа, чи къанажагъда рефлексиядин фагьумди кIвалахиз башламишда, ахьтин гьалда чаз кьатIуз чир жеда, чаз гьакъикъат къведа», - гъавурда туна психологди.

Буш рахунри мураддив агакьардач

Гафари чпи-чпиз чун мураддив агакьарун мумкин туш. Гьар юкъуз дустарихъ галаз сятералди жуваз шумал буй хьана кIанзавайдакай рахайтIа жеда, амма а кар кьилиз акъатдач, та дивандилай къарагъна катиз фин тавуртIа. Сятералди жуваз тIимил мажиб авайдакай ва кIвалах заланди тирдакай мукьвабуруз арза авуртIа жеда, амма са затIни дегиш жедач, та ктабар кIелиз, чирвал къачуз ва жуваз хъсан кIвалах жагъуриз башламишдалди.

Чун рахазвай инсанри чи мурадар ва планар веревирд авуниз гьар жуьреда килигун мумкин я. Садбуру гьакIани вири хъсанзавайди я лугьуз, секинарда, муькуьбуру наразивилин къимет гуда. Амма халисан дустари лугьуда: «Буш рахунар авун бес я! Алад ва кар ая!» Чи уьмуьр дегиш жез башламишун патал, гафар тIимил я, крар герек я.

Кисуни ислягьвал ва секинвал гъида

Арада къалмакъал хьайила, хъел кваз фикир тавуна лагьай кьвед-пуд гафунилай кьулухъ шумуд хизан чкIана, шумуд дустар сад-садахъ галаз рахун хъувунач, шумуд мукьва-кьилиди араяр атIана. ГьакIан адетдин ихтилат къалмакъалдиз элкъуьн мумкин я, эгер чна лугьузвай гьар са гафуниз чаз фикир гуз чир тахьайтIа. Квехъ галаз рахазвайди жуьреба-жуьре себебралди гьар са критика лап фад рикIив кьадайди хьун мумкин я, - лугьузва психолог Леон Селцера. – Адаз четин я вичихъ галаз авай хсуси рафтарвал гьакIан фикирар сад-садав такьунивай чара ийиз». Иллаки мукъаят хьун важиблу я инсандин винел патакай физвай ихтилатра ва гьар са гьуьжет алай месэлайра.

Гьар са инсандин уьмуьрда ахьтин четин вахтар жезва хьи, гьа чIавуз кисна акъвазуни адахъ чи рикI кузвайди ва чна адан дердиникай хабар кьазвайди виридалайни хъсандиз къалурзава. Ахьтин дуьшуьшарни жезва хьи, гьатта дуьз гафар жагъизвач. А чIавуз гьакI инсандин патав хьун герек я, гафаралди ваъ, краралди куьмек гун лазим я.

Къуншийрихъ, танишрихъ, санал кIвалахзавайбурухъ галаз жезвай адетдин, гьар йикъан ихтилатра рахунилай гзаф яб гуз чир хьуни чаз эдеблубур яз амукьиз куьмек гузва, чахъ галаз рахазвайда лугьузвай гьар са гафуниз чна гьуьрметлувилелди рафтарвал ийизвайди къейд ийизва.

Бахтуниз секинвал кIан я

Чи патарив гьар жуьредин инсанар гва, гьардаз вичин къастунал кIевивал, агалкьунар ва татугайвилер ава. Виридаз жуван агалкьунрикай ахъайиз чалишмиш хьуни чаз пис нетижа арадал гъун мумкин я. Мумкин я, куьне куь шадвиликай ахъайзавай са кас вичин уьмуьрдин четин девирда аваз хьун ва рикIяй квел пехил хьун. Куь шадвилерикай анжах квез виридалайни мукьвабуруз, чеб гьихьтин гьалда хьайитIани куь бахтунал шад жедайбуруз ахъая.

Кисна акъвазуни писвиликай хуьзва

2016-йисуз Стэндфордай тир алимри са ахтармишун тухвана. Ада тестикьарна хьи, гьамиша арза ийидай хесетди мефтIедин тайин чкайра авай нейронрин кьадар тIимиларзава. Къвез-къвез ида ахьтин чкадал гъизва хьи, инсан месэлаяр гьялиз алакьуникай михьиз магьрум жезва. Арзайри чи бедендиз гузвай мад са телефзавай нетижа – чи бедендиз кортизол, стрессдин гормон хкатзава. Ида давление хкаж хьунал, ивида шекер гзаф хьунал, дакIунар арадал атунал гъизва.

Алимдин насигьат

Квез чир хьухь, эй мусурманар, кисун – халисан итимрин ва акьалтIай инсанрин ери я, ам Аллагь Тааладиз мукьва хьунин эдебрикай я. Эгер инсанди анжах вичиз лазим ихтилатар ийиз хьайитIа, амни кисна акъвазнавайбурун жергедай я. Кисна акъвазунихъ Пайгъамбарди ﷺ гьевеслу ийизвай: «Жуван мез хуьх, вучиз лагьайтIа вуж кисна акъвазнаватIа, ам къутармиш жеда. Къуй ваз ви кIвал бес хьурай жуван гунагьрин патахъай шехьдайвал».

Ваз рахаз кIанзавайла – кисна акъваз, кисна акъвазиз кIан хьайила – рахух.

Кисна акъвазунихъай кичIе жемир