Ви дуст вуж ятIа лагь…
Мукьва инсанар галачиз чи уьмуьрдин мана квахьзава. Им чи тIебиатдик квай кар я – чи патав гвай инсанрихъ галаз вердиш хьун, гьа и вердиш хьунни хизандилай башламишзава. Ахпа и гьалкъа гьяркьуь жезва, чи уьмуьрда дустар, са классда кIелзавайбур, къуншийрин аялар ва икI мад пайда жезва. Маса гафаралди, дустар – ибур чаз чпихъ галаз вахт акъудиз кIанзавай инсанар я.
Чун аял ва жегьил вахтунин дустарикай рахадайла, чи рикIел лап хъсан вахтар хквезва: шад къугъунар ва хъуьруьнар, са кардин патахъай гьикI санал пашманвал ийизвайтIа, гьикI сада-сад хуьзвайтIа ва куьмек гузвайтIа. Амма, гьелбетда, ахьтинбурни ава хьи, дустарикай ихтилат фидайла абурун рикIел анжах туькьуьл тежриба хквезва. Амма гьикI хьайитIани, чна дустар лугьузвай инсанри чи уьмуьрдиз гзаф таъсирзава ва и делилдихъ галаз гьуьжет ийиз жедач
Лап важиблу я хъсан дустар хкягъун, гьикI хьи бязи вахтара ида чи уьмуьрдиз гзаф эсер ийизва. Лайихлу ва намуслу инсанрихъ галаз дуствал авуни инсандиз анжах хийир гузва, вучиз лагьайтIа чна мукьва касдин хесетар кьазва.
Амма чна кьетIен фикир гана кIанзавай виридалайни важиблуди – им чна чи дустар яз хкянавай ксари чи руьгьдиз ийизвай эсер я. Мусурманар яз, чна анжах и дуьньядикай фикир ийизвач, чи хиялар ва мурад адалай лап вине я эхир. Чна и уьмуьрда ийизвай вири крар эхиратда чун патал къутармишдай затI хьун лазим я. Эгер гьакI ятIа, чна анжах эхирдин мураддив агакьиз – гележегда бахтлу уьмуьр хьуниз – куьмек гудай шейэр хкягъун чарасуз я.
Уьмуьрдин вири гьалара, гьар са къарар кьабулдайла, чна и кар рикIел хуьн лазим я, гьа жергедай яз, дустар хкядайлани. Ингье чаз и карда куьмек гудай бязи ерияр.
Ам куь иман кIеви ийиз ва виниз акъудиз куьмек гудай кас я
Гьакъикъи дуст – им а кас я хьи, ам алайла куь рикIел Аллагь хквезва ва ам алай чкадал куьне куьн къулайдиз гьиссзава ва квез дин кьиле тухуз регьят жезва. Адахъ галаз ийизвай гьакIан са ихтилатди куь гуьгьуьл хкажун мумкин я. Нагагь куь иман зайиф хьанватIа ва я са гьихьтин ятIани себебдалди куьне тахсирдин пар ялзаватIа, хъсан дустунихъ галаз михьи рикIелди авур ихтилатди квез секинвал гъида, ва кьилинди, квев руьгьдай аватиз тадач.
Амма вучиз гьакI жезва? Адан себеб – куь дустунихъ галаз авай алакъа, Аллагьдихъай кичIе хьунин бинедал эцигнавай дуствал я.
«Дустуни бедбахтвиле тадач, артуханди хабар кьадач…»
Халис дустар, вуч хьайитIани, гьамиша санал жеда. Абур квез дуьз рехъ къалурдайбур жеда, эгер куьн маса рекьяй физ хьайитIа ва четин йикъара квез куьмек жеда. Маса гафаралди, мусурман – им маса мусурмандин гуьзгуь я. Халис дустари гьамиша сада-садаз куьмек гуда, гъавурда акьада, гъил къачуда, садакай-садаз умудлу даях жеда.
Аллагь кIанивилин бинедал арадал атанвай дуствили хъсанвилин, секинвилин ва бахтлувилин лап хъсан емишар гъида. Эгер куь патав гьахьтин инсанар гватIа, им, шаксуз, куьн патал Аллагьдин регьим я. Ша, гила дуст лугьуз тади авун герек тушир инсанрин ерийриз килигин.
Ада вичин пис хесетар квек кутада
Абу Муса аль-Ашариди агакьарайвал, регьимлу Пайгъамбарди лагьана: «Гьакъикъатда, хъсан ва пис дустар мускус маса гузвай ва чатун целер гар яна къати ийзвай инсанриз ухшар я. Мускус маса гузвай касдиз талукь яз лагьайтIа, я ада вичин метягьдикай са затI ваз багъишда, я вуна адавай са затI маса къачуда, я вуна адахъай къвезвай хъсан атирдин ни гьиссда. Целер къати ийизвай касдиз талукь яз лагьайтIа, я ада ви партал куда, я вуна адахъай къвезвай пис ни гьиссда» (Аль-Бухари, Муслим)
Агъу квай дуствиликай лугьудайла, Пайгъамбарди чатук целер къати ийизвай инсандин мисал гьикьван дуьз гъанатIа килиг! И мисалдиз тешпигь яз, эгер инсанди пIапIрус чIугвазвайдахъ галаз дуствал ийиз ва адахъ галаз вахт акъудиз хьайитIа, гьа винидихъ лагьайвал жезва. Я ада куьне пIапIрусрин агъуламиш хьанвай гумадалди нефес чIугвазвайдан къайгъу чIугван тийиз, куь сагъламвал пуч ийида, я куьн гьа пIапIрус чIугваз вердишарда, я квек, гьич тахьайтIа, гьа пис ни кужумда.
Амма виридалайни пис кар ам я хьи, ахьтин ксарихъ галаз санал хьуни куь фикир Аллагьдихъай масанихъ алудун ва квез зиян гун мумкин я. Амма гьикI чир жеда куьн агъуламиш хьанвай дуствиле авайди?
Ингье гьахьтин «дуствилин» виридалайни якъин лишанар:
- Куь дустари гьамиша куьн чпихъ вердиш жедайвал мажбур ийизва, абуру куьн гьихьтинбур ятIа, гьахьтин гьалда аваз кьабулзавач.
- Куь гуьгьуьлар агъуз аватайла, ахьтин гьалдай экъечIун патал абуру пис къайдаяр теклифзава: фена рикI аладарун, хъун ва я адетдин крарин кIалубрай акъатзавай са маса кар авун.
- Куь иман кIеви авунал, кпIунал гьалтайла, абурукай квез куьмек жедач.
- Абур алай чкадал квевай куь имандикай ва я диндикай рахаз жедач.
- Хъсан крара абуру садрани куь пад кьадач.
Гьа икI, эгер куь дустарихъ галаз авай рафтарвилера и лишанрикай гьатта са бязибур аваз хьайитIани, а чIавуз куьне и кардикай фикир авун герек я ва идал куьн рази яни лагьана, жуваз суал гун лазим я. Ихьтин зегьерламиш хьанвай дуствиликай азад хьун бязи вахтара регьят кар туш, иллаки аял кьилериз. Нагагь куьн ва я куь аялар квез са хъсанвални тагузвай дуствиле аваз хьайитIа, а гьал дегишардай вахт алукьнава.
Гьа инсанар куь уьмуьрдай акъуд ва вири цIийи кьилелай башламиша. Гьамиша рикIел хуьх, и уьмуьрдин эхирдай тайин ийизвай чка – Аллагьдин разивал я. Гьавиляй къуй куь патав гвайбур гьа сиягьатда квез куьмек гудайбур хьурай.
АМИНА ЕВПАТОВА
