Иманди дуьзвал истемишзава
Эвел алатай нумрада
- Эгер куьн бизнесмен ятIа, жувавай хабар яхъ: квез гьихьтин ниятдалди куь мал-девлет артухариз кIанзава? Мусурманриз хийир гудай крариз харж авунин ниятдалди? Муьгьтежбуруз, етимриз, кесиб хизанриз куьмек гун патал? Куьне куь пул мусурманрин игьтияжриз харж ийизвани?
Къуръанда лугьузва (мана): «Чпин мал-девлет йифиз ва юкъуз, чинеба ва ачухдиз харж ийизвайбуруз абурун Раббидин пишкеш гьазурнава. Абуруз кичIевал вуч ятIа чир жедач ва абур пашман жедач» («Аль-Бакъара» сура, 274-аят).
Гьадисда лагьанва: «Эгер инсан са нихъ ятIани муьгьтеж тахьунин ният аваз кIваляй экъечIнатIа ва вичин гъвечIи аялризни кьуьзуь диде-бубадиз недай затI къазанмишиз физватIа – адан гьар са кам ибадат я. Нагагь ам гзаф пул къазанмишунин ва гуьгъуьнлай фикирни тавуна ам харж авунин ният аваз экъечIнаватIа, вичин девлетдал дамах ийиз, ингье гьа чIавуз ам – шейтIанрихъ галаз санал ала» (АтI-ТIабарани).
- Жемятдин арада мусурманрин гьалдин патахъай куь рикIик секинсузвал акатзавани? Квез са касди Аллагьдин ﷻ къадагъаяр чIурзавайди аквадайла, куьн Исламдик хкIазвай кардиз гьикьван гъейратдалди (ревностно) килигзава? ГьакI килигзаватIа, ахьтин кар тахьун патал куьне вуч ийизва?
Ибн Масудалай агакьарайвал, Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Аллагьдилай ﷻ гъейратлу са касни авач. Гьавиляй Ада явавал къадагъа авуна, винел патандини, къене патандини. Тариф авун садазни Аллагьдилай ﷻ гзаф кIанзавач. Гьахьняй Ада Вичелай тариф авуна» (Муслим).
Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Гьакъикъат ам я хьи, Аллагьдини ﷻ гъейрат ийизва, иман гъанвайдани гъейрат ийизва. Амма Аллагьди ﷻ ийизвай гъейрат – им иман гъанвай инсанди къадагъа авунвай кар ийидайла я» (Муслим).
- Куьне куьн гьикI яшамиш хьанатIа ва идалай кьулухъ гьикI яшамиш жедатIа, веревирд авунани? Куьн куь уьмуьр туькIуьр хъийиз алахъзавани? Гьикьван алахъзава? Квелай алакьзавани? А кар патал куьне вуч ийизва?
Аллагь Таалади Пак Къуръанда лагьана (мана): «Гьакъикъатда, Аллагьди инсанрин гьал дегишарзавач, та абуру чпи-чеб дегишардалди» («Ар-Рад» сура, 11-аят).
- Куьн Аллагь ﷻ патал куь душмандилай, куь кефи хайидалай, квез зулум авурдалай гъил къачуз, квехъ галаз хъел хьанвай инсандихъ галаз сифте рахаз башламишиз, квез куьмек тагайдаз куьмек гуз, чарадан гунагь ва я нукьсан чуьнуьхиз гьазур яни?
Къуръанда лагьанва (мана): «…Къуй абуру гъил къачурай ва кIевивал тавурай. Квез Аллагьди квелай гъил къачуна кIанзавачни кьван? Аллагь – Гъил Къачудайди, Мергьяматлуди я» («Ан-Нур» сура, 22-аят).
15.Куь кефи хайи ва я квез зарар гайи, ва я гьакI гунагьар ийизвай куь диндин стхадин патахъай куьне чинеба тIалабзавани, ам дуьз рекьел эцигдайвал? Квез анжах Аллагь ﷻ патал кIанзавай кас авани? А кIанивал гьикI ва гьи карда дуьздал акъатзава?
Гьадисда лагьанва: «Эгер са касди вичин стхадин патахъай ам алачир чкадал дуьа авуртIа, адал гуьзчивал авун тапшурмишнавай малаикди лугьуда: «Амин, вазни гьам хьурай»» (Муслим).
Ибн Аббаса лагьана: «Инсан анжах а чIавуз Аллагьдин ﷻ кIанивилихъ ва куьмекдихъ агакьда, адаз кIанзавай шей Аллагь ﷻ патал кIан хьайила; са касдикай бейкеф жедайла, Аллагь ﷻ патал бейкеф жедайла; душманвал Аллагь ﷻ патал ийидайла. Та ада гьа саягъда ийидалди, ада халис Имандин дад аквадач, гьикьван гзаф ада кпIар авуртIани, гьикьван гзаф ада сивер хвейитIани. Амма, гьайиф хьи, дуствал дуьньядин крарал бинеламиш жезва, ида лагьайтIа, эхиратда са хийирни гудач» (АтI-ТIабари).
- Куьне алимрихъ, имамрихъ, мутаалимрихъ, хъсан ксарихъ галаз гьихьтин рафтарвал ийизватIа, жувавай хабар яхъ. Куьн абурун патав физвани ва гьикьван мукьвал-мукьвал? Куь крара абурал алукьзавани?
Къуръанда лагьанва (мана): «Эй, иман гъанвайбур! Аллагьдихъай кичIе хьухь ва хъсан ксарихъ галаз санал хьухь» («Ат-Тавба» сура, 119-аят).
Абдуллагь ибн Масуда лагьана: «Инсанар сагъ-саламатвиле жеда акьван чIавалди, та гьакъикъи ва кесерлу алимривай чирвилер къачузмай кьван. Абурукай гъвечIи ва виридалайни писбурувай чирвилер къачуз гатIумайла, абур пуч жеда».
- Куьне жувак къилихдин хъсан хесетар кутаз, куьн хъсанарун патал кIвалахзавани? Куьне куь къилихар, ачухбурни рикIе чуьнуьхнавайбурни веревирд ийизвани?
Гьадисда лугьузва: «Квекай заз виридалайни кIанзавайди – виридалайни хъсан къилих авайди я» (Аль-Бухари).
Аллагьдин Расулдивай ﷺ инсанар Женнетдиз финиз виридалайни гзаф куь куьмек гузва лагьана, хабар кьурла, ада жаваб гана: «Аллагьдихъай ﷻ кичIе хьуни ва хъсан къилихди». Ахпа адавай инсанар Жегьеннемдиз финиз виридалайни гзаф куь куьмек гузва лагьана, хабар кьуна. Ада лагьана: «Сиви ва гьаяйри» (Ат-Тирмизи).
Абу ад-Дардади лагьана: «Заз Пайгъамбарди ﷺ лугьуз ван хьана: «Крарин терезрал эцигзавай шейэрикай хъсан къилихдилай залан са затIни авач» (Абу Давуд, ат-Тирмизи).
- Квез михьи къилих вуч лагьай гаф ятIа чидани? Квез квекай адан лишанар жагъизвани? Абур бес кьадар авани?
Бязи михьи ерийрин тIварар кьан, абур: муьтIуьгъвал; дуьзвал; гайи гафуниз вафалувал; чарабурун сирер хуьз алакьун; хъсан крар ийиз алахъун; викIегьвал; сабурлувал; Аллагь Таалади ганвай няметдай адаз шукур авун; масабурун гъалатIрилай гъил къачун; Аллагьдин ﷻ регьимдик умуд кутун ва Адан ажугъдихъай кичIе хьун; регъуьвал; капI-тIеатдал кIеви хьун; Аллагьдихъай кичIе хьун; гъил къачуз алакьун; регьимлувал; кIанивал; жумартвал; хъсанвал; Аллагь Тааладин махлукьатрикай фикир авун; гунагь крарикай кьил къакъудиз алахъун; хъел тагъун; фитне, буьгьтен, таб, инсандикай пис рахун раиж тавун; герек авачир ихтилатрикай мез хуьз алакьун; гафара ва крара адалатлу хьун; чIехибуруз гьуьрмет авун; эдеблувал; хъуьтуьлвал; хушвал; жуьрэтлувал; зегьметдал рикI хьун;, хъсан тербиялувал; дамахсузвал.
Аллагьдин Расулди ﷺ Раббидивай ﷻ хъсан къилих тIалабзавай: «Я Аллагь ﷻ, зун хъсан къилихдихъ ракъура, Валай гъейри садавайни хъсан къилихдихъ ракъуриз жедач» (Муслим).
Аллагь Таалади лагьана (мана): «Лагь: «Гьакъикъатда, Зи Раббиди алчах крар авун къадагъа авуна, ачухбурни, чинебанбурни, гьакIни гунагь крар, адалатсуз зулумкарвал…»» («Аль-Араф» сура, 33-аят).
Имам аль-Гъазалиди кхьизва: «Ваз чир хьухь, рикIин туьгьмет къведай ерияр инсандиз лап гзаф ава ва рикI абурукай михьи авунин кIвалах яргъалди фидайди я, ва гьамиша дарманар ийиз а рехъ муьтIуьгъариз четин я». Ада гьакIни лагьана: «Инсан Аллагь ﷻ чир хьунин рекьяй фин патал чарасуз шей – адаз руьгьдин устаз– муршид хьун я, адавай ам Аллагь ﷻ чир хьунин рекьел гъиз жедайвал ва адаз къилихдин нагьакьан ерийрикай азад жез ва михьибур тербияламишиз куьмек гудайвал».
Алчах, гунагь ерийрик акатзава: мунафикьвал, тапархъанвал, амалдарвал, такабурвал, вичиз-вич бегенмишвал, вич-вичел ашукь тирвал, душманвал, мискьивал, къанихвал, вичиз-вич кIан хьун, пехилвал, векъивал, ажугълувал, рикIин регьимсузвал, кьисас къахчун, масад алчах акун, инсанрикай нукьсанар жагъурун, инсанрикай пис ихтилатар, фитнеяр раиж авун, ягьанатар авун, хъуьруьнар авун, маса инсан алчахарун – гафаралди, айгьамралди, дуьз ва я кирсеба, ичкидал ва гьевеслу къугъунрал рикI хьун, Аллагь Тааладихъай фикир масанихъ алатун, герек тушир крара жув рекьяй акъудун, диндин стхадихъ галаз рахун тавун, ришветчивал, къалурун патал крар авун, нубатсуз харж авун, азгъунвал, зулумкарвал, инсандиз са кар авурла, адаз туьгьмет авун, кичIевал, ягьсузвал, ачухдиз чIехи ва гъвечIи гунагьар авун,.
Имам аль-Гъазалиди кхьизва: «Вуна гьар са тегьерда и ерийрикай игьтиятвал авун лазим я. Гьакъикъатда, абур чпин асул манадай инсандиз кьиникьин хатавал гъизвайбур я. Абур вири пис крарин бинеяр я».
Вири кьуд мазгьабдин имамрини алимри кхьизва: «Гьакъикъи шейх-муршиддин руьгьдин къаюмвилик экечI тавунмаз, рикIин чуьнуьхнавай нукьсанрикай азад хьун мумкин туш». Шейхуль-Ислам Закария аль-Ансариди лагьана: «Тасаввуф – им илим я, адан куьмекдалди нефс михьи хьунин гьал чир жезва, къилих хъсанарзава, рикIин винел патан ва къене патан гьал чирзава, гьамишалугъ бахт къазанмишун патал».
Кьатl ама
