Аллагьди чи хиве анжах чалай алакьдай крар тунва
Аллагьди инсан яратмишна ва адан хиве Вичиз ибадат авунин жуьредин ахтармишунар туна. Пак Къуръанда Аллагьди лугьузва (мана): «За чинерарни инсанар анжах Заз ибадат авун патал яратмишна» («Аз-Зарият» сура, 56-аят).
Амма, Вичиз ибадат авун чи хиве туналди, Аллагь Таалади Вичин регьимдалди чалай алакь тийидай ибадат чи хиве тунач. Къуръанда гьакIни лагьанва (мана): «Раббиди инсандилай алакь тийизвай кар адан хиве твазвач.
Адаз хийир гуда вичи къазанмишай шейэри ва адан аксинани вичи къазанмишай затIар акъвазда (гьар сада вичи авур крарай жаваб гуда, хъсан крар адан хийирдиз жеда, писбур – адан аксина)…» («Аль-Бакъара» сура, 286-аят).
Аллагьдин Расулди лагьана: «Гьакъикъатда, Раббиди зун гужалди ийиз тадайди ва кьадардилай артух четинвиле твадайди яз ракъурнач, Ада зун чирдайди ва кьезилардайди яз ракъурна» (Муслим).
Ингье динда авай бязи кьезилвилерин мисалар:
- Яд ишлемишдай ихтияр авачир начагъвал авайла целди дастамаз (тамам ва гъвечIи) къачунин паталай михьи руг (таямум) ишлемишун; ва я эгер яд тIимил аваз хьайитIа ва ам инсандиз ва гьайвандиз цихъ къанихвал кьин патал ва я тIуьн гьазурун патал ва икI мад герек къвез хьайитIа.
- Ацукьна ва я къаткана капI авун. Ферз капI авунин шартIарикай сад – ам кIвачел акъвазна авун я. Амма эгер начагъвал ва я яш себеб яз адавай кIвачел акъвазиз тежез хьайитIа, Аллагьди ам ацукьна ийидай ихтияр ганва, эгер ацукьнани тежез хьайитIа – къаткана ва икI мад.
Имран ибн Гьусайна ахъайзавай: «Заз бубасил (геморрой) авай ва за Раббидин Расулдивай капI гьикI ийида лагьана, хабар кьуна. Ада лагьана: «КапI кIвачел акъвазна ая, эгер жезвачтIа, ацукьна капI ая, амма нагагь гьакIни жезвачтIа – къвалал ярх хьана ая (эрчIи, Кьибледихъ элкъвена)» (Аль-Бухари).
Ан-Насаиди агакьарай и гьадисдин жуьреда ихьтин кьатI ама: «… эгер гьакIани (къвалал ярх хьана) тахьайтIа – далудал ярх хьана (кьил са тIимил хкажна, Кьибледихъ элкъуьрна). КапI ацукьна ва я ярх хьана авунин сергьятар гьикI тайинарда лугьудай суалдиз Шафии мазгьабдин алимри жаваб гана хьи, капI ийидайла жезвай четинвилериз ва секинсузвилериз килигна инсандин муьтIуьгъвал квахьиз хьайитIа, гьам бес я.
- Рекье (сиягьатда) кпIар куьруь авун ва санал авун. Абу Гьурайради Аллагьдин Расулдин гафар агакьарна: «Рехъ (сиягьат) – эхзавай четинвилерин пай я» (Аль-Бухари). Раббиди лагьана: «Куьне чилел сиягьат ийидайла, квез гунагь жедач, эгер куьне, имансузри гудай зарардихъай къурхувал аваз бязи кпIар куьруь авуртIа (кьуд ракатдинбур кьве ракатдал кьван)…» («Ан-Ниса» сура, 101-аят).
Имам Агьмадан мазгьабдани начагъвал себеб яз кпIар санал ийидай (амма куьруь тийидай) ихтияр ава. И фикирдал шафиитрин гзаф алимарни ала, месела, Къази Гьусайн, аль-Мутавалли, альХатIтIаби ва ан-Навави.
КпIар санал авунин ихтияр жезвай себеб тир начагъвилин сергьятар – им гьар са капI вичин тайин авунвай вахтунда ачух четинвилелди авун я, а саягъда хьи, ам ацукьна ийидай ихтияр жезва.
Нагагь инсан азарлу хьанватIа ва я сиягьатдиз фенватIа, ва и кар себеб яз адавай вич сагълам тирла ва я кIвале авайла хьиз ибадат тежез хьайитIа, Аллагьди Вичин кьадар авачир кьван регьимдалди ахьтин касдиз ада вири ибадатар авур хьтин суваб кхьида.
Идан гьакъиндай Пайгъамбарди лагьана: «ЛукI азарлу хьайила ва я рекье авайла, адаз вич кIвале авайла ва сагълам тирла авур ибадатдин кьван суваб кхьида» (Аль-Бухари).
АБДУЛЛА АБДУЛКЕРИМОВ
