Сив хуьнин эдебар
Имам Гъазалиди чал агакьарайвал сив хуьниз пуд жуьре ава: адетдин инсанрин сив хуьн, кьетIен инсанрин сив хуьн ва хкянавай (виридалайни хъсан) инсанрин сив хуьн.
Адетдин инсанри хуьзвай сив – им абуру чпин беденни гьаяяр сив кьазвай вахтунда ам чIурзавай краривай хуьн я. КьетIен инсанрин сив хуьн – вилер, япар, мез, гъилер, кIвачер ва бедендин амай паяр гунагьдикай хуьн я.
Хкянавай инсанри хуьзвай сив – им абуру чпин рикI и дуьньядин краривай хуьн ва Аллагьдилай ﷻ гъейри мад садакайни фикир тавун я. Эгер и инсанри, сив гвайла, Аллагьдилай ﷻ, Исламдилайни Эхиратдилай гъейри маса шейэрикай фикир ийиз хьайитIа, ахьтин ксарин сив чIур жезва. Ихьтин инсанрикай сада лагьана: «Гьатта вичи квелди сив ачухдатIа, фикир авунни гунагьдай гьисабда, вучиз лагьайтIа им Аллагьди ﷻ гьар садаз ризкьи гузвайдан гьакъиндай иман тамам тахьунин лишан я. Ихьтин дережа анжах пайгъамбарриз, авлияйриз ва пак уьмуьр тухузвайбуруз ганва. И дережадив агакьариз чалишмиш хьана кIанда, алазни-алачиз рахана кIандач.
КьетIен инсанрин сив хуьн – им вилер, япар, сив, мез, гъилер, кIвачер ва бедендин маса паяр гунагь краривай хуьн я. Ихьтин сив ругуд шейиникай ибарат я:
- Негь ва къадагъа авунвай ва гьакIни Аллагь ﷻ рикIелай алудзавай шейэриз килиг тавун.
- Жуван мез са хийирни авачир ихтилатрикай, гъибет, фитне авуникай, гьуьжетрикай хуьн.
- Къадагъа авунвай ихтилатриз яб тагун, вучиз лагьайтIа лугьуз къадагъа эцигнавай ихтилатриз яб гунни къадагъа я. Гьавиляй къадагъа авунвай ихтилатриз яб гун Аллагь-Таалади къадагъа авунвай шей тIуьнив гекъигнава (мана): «Тапарриз яб гузвайбур къадагъа шей незвайбур я».
- Гъилер, кIвачер ва бедендин амай паяр гунагь краривай яргъа авуна кIанда, шак физвай тIуьн тIуьна кIандач. Вучиз лагьайтIа юкъуз гьалал тIуьникай сив хвена, ахпа гьарамнавай шей тIуьналди ам ачухуникай са хийирни авач. И къайдада сив хуьзвай инсан Пайгъамбардин ﷺ шегьер чукIурна къеле эцигзавайдаз тешпигь я.
Аллагьдин Пайгъамбарди ﷺ лагьанва: «Гзаф сив хуьзвайбуруз абурун сив хуьникай амукьдайди са къанихвал я» (Ибн Мажагь). Бязи алимри идан гьакъиндай икI лугьузва: гьадисда ихтилат физвайбур сив къадагъа шейэралди хкудзавайбур я; муькуь алимри лагьайтIа, абур гьалал авунвай тIуьнивай къерех хьана маса инсанрикай фитнеяр ийизвайбур я лугьузва; пуд лагьайбуру ибур къадагъа авунвай краривай чпин бедендин паяр хуьн тийизвайбур я лугьуз тестикьарзава.
- Сив хкуддай вахт алукьайла гзаф гьалал тIуьна кIандач, вучиз лагьайтIа Аллагь ﷻ патал виридалайни такIан дакIан шей гьалал тIуьналди ацIурнавай руфун я. Эгер саки са юкъуз тIуьн тавурди нянихъ ацукьна руфун дакIвадалди тIуьр касдивай шейтIандин винел гъалибвал къазанмишиз ва бедендин гьевесар вичиз муьтIуьгъариз жедани? Гьатта бязибуру недай шейэр варцаралди хуьзва, Рамазандин вацра абур вири санал недайвал. Рамазандин вацран мурад – инсандиз каш акун, бедендин гьевесар муьтIуьгъарун ва руьгь михьи авун тирди виридаз малум я. Сагъ юкъуз руфун тIуьникай хуьдайла, гьатта гьевес лап кIевиди жедалди, ахпа адаз Аллагьди ﷻ ганвай няметар недай мумкинвал гайила, а няметар генани тIямлубур хьиз жеда, инсандиз ахьтин хъсан фикирар жезва хьи, нагагь ада сив хуьн тавуна, гьамиша хьиз тIуьн незвайтIа, ада ахьтин гьал гьиссдачир. Сив хуьнин метлеб – шейтIанди инсан чIуру кIвалахрив ялун патал ишлемишзавай къуват зайифарун я. А къуват зайифариз чалишмиш тахьайтIа, нефс муьтIуьгъариз четин жеда.
- Няниз сив хкудайла сив хвейидан рикI кичIевилинни умуддин арада хьана кIанда, вучиз лагьайтIа инсандиз вичи хвейи сив кьабулдатIа ва нетижада ам Аллагьдиз ﷻ мукьвабурун арада жедани ва я кьабулдачтlа, нетижада ам Аллагьдиз ﷻ такIанбурукай жедани, чизвач. Гьи ибадат авуна куьтягьайтIани, къуй гьар садан рикI ихьтин гьалда хьурай.
