Аллагьдихъай кичIе хьун
Аллагьдихъай кичIе хьун
Квез чир хьухь хьи, Аллагьдихъай ﷻ кичIе хьун (такъва) – им ви рикIе Аллагьдилай ﷻ гъейри са затIни тахьун я. Аллагьдихъай ﷻ кичIе хьуниз ачух ва чинебан патар ава. Ачух пад – Шариатди тайин авунвай сергьятар вилив хуьн, чинебан пад лагьайтIа – ниятдин михьивал ва рикIин сидкьивал я.
Аллагь Таалади эхиратдин уьмуьр патал такъва виридалайни хъсан гьазурвал акун я лагьана. Халикьди ﷻ лагьана (мана): «Суьрсетар гьазура, суьрсетрикай виридалайни хъсанди – им Аллагьдихъай ﷻ кичIе хьун я» («Аль-Бакъара» сура, 197-аят).
Диндин алимри къейдзавай: «Аллагьдихъай ﷻ кичIе хьунилай чIехи йуьк (багаж) авач». Абуру гьисабзавайвал, Аллагьдихъай ﷻ кичIевал авачир рикIерихъ шехьун лазим я. Алимри гьакIни лагьана: «Нагагь алимрин чирвилерихъ кьуд ери авачтIа, ахьтин алимдиз къимет жезвач ва адан чирвилерал ихтибар ийизвач, вучиз лагьайтIа ам вичин далудал алаз ктабар ялзавай ламраз ухшар я: аданни Аллагьдин ﷻ арада авай крара такъва хьун; рикI дуьньядин уьмуьрдихъай элкъуьн; дамахсузвал, инсанрихъ галаз авай рафтарвилера такарбурвал тахьун; жуван нефсинихъ галаз женг чIугун».
«Инсанар Женнетдиз виридалайни гзаф куь гъида», - лагьана Аллагьдин Расулдивай ﷺ хабар кьурла, ада жаваб гана: «Аллагьдихъай ﷻ кичIе хьуни ва хъсан къилихди». Ахпа жузуна: «Бес Жегьеннемдиз инсанар виридалайни гзаф куь тухуда?» Ада лагьана: «Кьве бушлухди (полости): сивин (мез) ва руфунин (гьаяяр)».
Аллагьдик ﷻ умуд кутунин асул-мана
Квез чир хьухь хьи, Аллагьдик ﷻ умуд кутун (таваккул) – им секинвал авачир рикIин секинсузвал ва рикIин секинсузвал авачир секинвал я. Им лагьай чIал я хьи, булвилизни эксиквилизни вун гьа са тегьерда килигун лазим я. Тамамдиз Аллагьдик ﷻ умуд кутур, шак тагъана ва са кIусни тун тавуна михьиз жуван кьисмет Адал ихтибар ая, ва гьа чIавуз ви рикI михьиз чIур хьун мумкин тушир секинвили кьада. Нагагь Аллагьди ﷻ ви рикIе ви имандин тамамвилин ва диндин везифаяр кьилиз акъудунин еридин патахъай секинсузвал туртIа, ви рикIиз секинвал жагъидач, та Аллагьдиз ﷻ кIан жедалди.
Аллагьдик ﷻ умуд кутун (таваккул) гафунин манадиз алимри гзаф лишанар гана:
1. Таваккул – Аллагьдин ﷻ кьадар-кьисмет муьтIуьгъвилелди кьабулун, гьамиша Аллагьдихъ ﷻ галаз рикIин алакъа хьун ва бес кьадар ризкьидал рази хьун я.
2. Таваккул – им жуван нефсини крар кьиле тухун виликамаз верефирд авуниз ваъ лугьун я.
3. Таваккул – им Аллагь Тааладик умуд кутун ва инсанрив гвайдакай элкъуьн я.
4. Таваккул – им вири крара Къудратлу Аллагьдал рази хьун ва Адакай даях кьун я.
5. Жабраил малаикди лагьана: «Таваккул – им инсанрикай умуд атIун ва Аллагьдин ﷻ са махлукьатдивайни я зарар, я хийир гуз тежедайди, я затI гуз тежедайди, я ам гуниз манийвал тежедайди аннамишун я. Аллагьдик ﷻ умуд кутунин шартI – Аллагьдилай ﷻ гъейри виридахъай рикI элкъуьн я».
Таваккул – им пайгъамбаррин ери я. МуьтIуьгъвилелди амал авун (таслим) – им Ибрагьим пайгъамбардин ери я. Вири крара Аллагьдик ﷻ умуд кутун (тафвиз) – им Мугьаммад Пайгъамбардин ﷺ ери я. Таваккул ийизвай кас – дидедин хуралай гъейри са затIни кьан тийизвай таза аялдиз ухшар я. Таваккул ийизвай касдизни анжах са Аллагь Тааладивай куьмек кIан жезва хьи.
Аллагьдик ﷻ умуд кутазвайбурун лишанар
Аллагьдик ﷻ умуд кутазвай инсан тафаватлу ийизвай лишанралди чир жеда. Сифтени-сифте, ада са касдивайни са затIни тIалабун лазим туш. Инсанривай тIалаб тавуна абуру вичиз гайи шейэр кьулухъди элкъуьр тавун ва вичивни тун тавун лазим я. Таваккул ийизвай касдин виридалайни хъсан гьал – Аллагь Тааладин вилик чуьхуьзвайдан вилик мейит хьиз хьун я. Кьенвайди гьич юзазвач ва са серенжемни кьабулзавач хьи. Виликамаз крар кьиле тухун веревирд авун акъвазара ва Аллагьди ﷻ хкягъайдаз михьиз ихтибар ая. Ваз чизва хьи, вун ви нефсиниз авайдалай Аллагь Таала ваз фад авайди. ГьикI вун яратмишдалди Аллагь ﷻ авайтIа, гьакI вун кьейидалай кьулухъни ам жеда. Вуна инсанар абурун къайгъуйрикай азад авун лазим я – им муьруьдрин ва тамам инсанрин уьлчме я. ГьикI шейэр алцумзаватIа, гьакI инсанрин гьалар ва ерияни алцумзава ва абуруз къимет гузва. Яшамиш хьун патал такьатрикай хажалат ийимир! Гьеле вун хадалди Аллагь Таала ваз авай, бес дуьньядиз атайла Ада вун гьикI рикIелай алудда кьван. Ви паталай масабуру ийизвай краралди жув инжиклу ийимир.
Бишр аль-Хафия лагьана: «Бязибуру, чпи Аллагьдик ﷻ умуд кутунва лугьуз, тапарарзава. Эгер абуру Аллагьдик ﷻ умуд кутунвайтIа, абур Аллагьди ﷻ чпиз ийизвай вири крарал рази жедай».
Себебар ишлемишуни Аллагьдик ﷻ умуд кутуниз аксивал ийизвач
Аллагьдик ﷻ умуд кутун – им Пайгъамбардин ﷺ къилих я, жуван зегьметдалди яшамиш хьунин такьатар къазанмишун лагьайтIа – адан рехъ (сунна). Низ Пайгъамбардин ﷺ къилих аватIа, къуй са чIавузни адан Сунна тун тавурай. Ни жув таъмин авунин крар айибзаватIа, ада Пайгъамбардин ﷺ Сунна айибзава. Ни таваккул чIуру кар яз гьисабзаватIа, ада иман чIуру кар яз гьисабзава. Чир хьухь, таваккулдин мескен рикI я. Инсандин беден юзуни адан рикIе авай таваккулдиз манийвал ийидач.
Анас ибн Малик асгьабди агакьарна: «Са кас Пайгъамбардин ﷺ патав атана ва жузуна: «Я Аллагьдин Расул ﷺ, за Аллагьдик ﷻ умуд кутуна жуван деве ахъайдани?» Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Деве кутIуна ва Аллагьдик ﷻ умуд кутур» (яни гьамиша Халикьдик ﷻ умуд кутазвайбурукай хьухь: деве кутIундайлани ва адалай кьулухъни).
Таваккул – им себебар ишлемишун ва крара игьтиятлувал кьабул тавун туш. Аксина, акьуллу инсанди фагьумна акьулдалди крар авун ва крара дикъетлу хьун ва инсанри чпин мурадар кьилиз акъудун патал ишлемишзавай алатар ва себеб жагъурун лазим я.
Маса гафаралди, таваккулдин мурад – хъсан мурадар кьилиз акъудун патал алатар ва себебар ишлемишуниз ваъ лугьун тавун я. Амма гьакъикъатда Аллагьдик ﷻ умуд кутазвай касди вичин фикирар кьилиз акъудун патал инсанрикай куьмек кьазвач.
Лагьай гафарал бинеламиш хьана, таваккул – им гьакъикъи иманди арадал гъизвай затI я. Гьавиляй, эгер таваккул авачиз хьайитIа, иманни авач. Вучиз лагьайтIа иман – им Аллагьдин ﷻ тек сад тирвал тестикьун, жезвай вири крар Ада ийизвайди аннамишун я. Амма ни Аллагьдилай ﷻ гъейри са ник ятIани ва я са квек ятIани умуд кутаз хьайитIа, гьакъикъатда ада Аллагьдин ﷻ тек сад тирвал кьабулзавач, гьикьван ада ам тестикь ийиз хьайитIани.
Инсан Аллагьдик ﷻ умуд кутунал гъизвай дарман – им вад затIуна чалишмишвал авун я: сад лагьайди – Аллагь Тааладиз ви гьал лап хъсан чизвайди гьамиша аннамишун; кьвед лагьайди – Аллагьдин ﷻ къудратдин тамамвилихъ инанмишвал хьун; пуд лагьайди – рикIелай алатуникай ва ягъалмишвиликай Аллагь ﷻ михьи тирдахъ инанмишвал хьун; кьуд лагьайди – гайи гаф кьилиз акъуд тавуникай Халикь ﷻ михьи тирдахъ инанмишвал хьун; вад лагьайди – Халикь ﷻ - Виридалайни Жумартлуди тирдахъ, Ада чаз чи тIалабун авачиз вири лазим шейэр гузвайдахъ инанмишвал хьун я.
