Аялар зулумдикай хуьн
Гзаф диде-бубайриз чпин аялриз арадал атанвай четинвилерикай, абур текдиз чпин дерт чIугваз алахъзавайдакай, абуруз са жуьредани куьмек гудай мумкинвал амачирла лап геж хабар жезва.
Ахпа диде-бубайри чпи-чпиз суал гузва, вучиз абурун аялди гьакьван яргъалди чпихъай вичин четинвилер чуьнуьхна, вучиз гьакьван гагьда куьмек тIалабнач. Зал зи тежрибада чпиз чизвай чпин мукьвабурун патай гуж авур ва чпин месэла дидейрихъай кIевай рушар гьалтна.
Саки абуру вирида хиве кьазвай хьи, абуруз диде-бубаяр чпихъ галаз кикIидайдахъай, абур агъан тийидайдахъай кичIезвай. Ахьтинбурни авай хьи, абуру чпин дидедиз са мукьва-кьили чпел гьавалат жезва лагьайла, дидеди абуруз: «Таб ийимир, ам жедай кIвалах туш», - лугьуз, жаваб гузвай.
Ахьтин къалабулух акатдай хабар агакьайла вучиз абурун дидеди а гафар кваз кьуначтIа, гъавурда акьун лап четин я. Адакай гьич фикирни ийиз кIанзавач, гьикI хьи кьилиз къвезвайди анжах ам я хьи, я дидедиз гьа дуьшуьшда вич гьикI тухудатIа чизвачир, ва я и кардикай ван хьайибуру лугьудай гафарихъай кичIезвай.
Амма са затI ашкара я: ахьтин кар кьилел атай руша мад гьич садрани вичин дидедиз ихтибар хъийидач ва абурун арада дидединни рушан арада хьана кIанзавай рафтарвилер хъжедач.
Адет яз, ахьтин ихтибарсузвал яваш-явашди арадал къвезва. Аялди са чIуру кIвалах авурла, диде-буба адахъ галаз кикIизва, жаза гузва ва гьа идалди вири куьтягь жезва. Гьа икI, яваш-яваш аял вичин диде-бубадивай анжах жаза я гуз жезвайди лугьудай фикирдал къвезва. Бес аялрин кьуьруькриз гьихьтин фикир гуда?
Жаваб лап регьятди я: аялдиз айибар авурдалай ва мад акI тавун лазим тирди гъавурда турдалай кьулухъ, ада авур чIуру кар вичи хиве кьуна лугьуз ва ам хиве кьуни адалай жаза алудна лагьана адалай чарасуз тариф авуна кIанда.
Дуьз лугьунай пишкеш жедайди аялдиз гьисс ийиз чир хьана кIанда. Психологияда «агалкьунин себеб» ва «вич къутармишунин себеб» лугьудай манаяр ава. Вич къутармишунин себеб артух авай инсанар са кардив гатIумдайла, ам хъсандиз гьикI ийидатIа фикирзавач (агалкьунин себеб), ада анжах арадал атун мумкин тир пис нетижайрикай фикирзава.
Ихьтин жуьредин себеб чIехибуру гьамиша аялрин нукьсанар къалурзавай шартIара арадал къвезва. Амма агалкьунин себеб артух авай инсанрин фикирар лап масабур я. Абур са кардив гатIумдайла, ам гьикI хъсан ийидатIа, гьадакай фикирзава. Абуруз регьбервал гузвайди кичIевал туш, агалкьун къазанмишунин мурад я. Чна аялра тербияламишна кIанзавайди гьа ихьтин себеб я.
Ам чIехибурун куьмекдалди тербияламиш жезва, диде-бубади аялдин татугайвилер ваъ, адан агалкьунар къейд ийидайла. Аялдиз вичин диде-буба кIандайла ва абуруз ихтибар ийидайла, ада абуруз бегенмиш тир ва абур рази жедай крар ийиз алахъда.
Нагагь са пис кар авуртIа, ада ам чуьнуьхдач ва таб ийидач, ада ам лугьуда, вучиз лагьайтIа ам инанмиш я: эгер диде-бубади адаз гьатта айибар авуртIани, абуру а кар туькIуьриз ва месэла гьялиз куьмек гуда. Эгер рушаз са касди писвал авуртIа, ам инанмиш хьун лазим я хьи, адан диде-бубади, стхайри вичик тахсир кутан тийидайди ва вичиз куьмек гудайди.
Гьа ихьтин гьалдиз гадаярни аватзава. Эгер са касди ам гатана кIвализ хтайтIа, диде-буба ам кичIеди я лугьуз адахъ галаз кикIизва ва вич гатайдаз жаваб хгана, ам гатун хъия лугьузва. Амма ина а затI важиблу я хьи, эгер адаз лазим тир жуьрэтлувал авайтIа, ахьтин гьал арадал къведачир. Эгер ахьтин дуьшуьш арадал атанатIа, адаз вичин себебар авай. Бес ихьтин гьалда вуч ийида? Аялдиз хкядай мумкинвал гана кIанда.
Месела, икI лагьайтIа жеда: «Вуна пака адаз жаваб гуз алахъ, жедач лагьана кичIе жемир, кумукьиз кичIе жемир, гьикI хьайитIани заз вун кIан жеда ва за ваз гьуьрмет ийида. Амма эгер валай алакь тавуртIа, вуна заз вири ахъая – чна са маса серенжем кьабулда».
И дуьшуьшда аялдиз хкядай мумкинвал жезва ва вичивай алакьнач лагьана, бубадиз лугьуз кичIе жедач. Нетижа кьадайла виридал ихьтин гьакъикъат агакьариз кIанзава: аялрихъ галаз рахана кIанда, абуру чаз ихтибар ийидайвал алахъна кIанда, абуруз гьамиша чи патай даях ва куьмек акуна кIанда. Анжах гьа и дуьшуьшда чун чи аялрин месэлайрикай хабардар жеда ва вахтунда абуруз куьмекдин гъил яргъи ийиз жеда.
АЛИАСГЬАБ МУРЗАЕВ, ПСИХОЛОГ
