Жегьилар явавиликай гьикI хуьда?
Алай девирда са кьадар гунагьар авун инсанриз адетдин кар хьанва ва абурун арада кьетIен чка зинавили кьазва. Иллаки адакди жегьилар гьелек хьанва, бязи диде-бубайри лагьайтIа, и карда гьатта абурун падни кьазва. Амма виридалайни пашманарзавайди ам я хьи, и мурдар гунагь мусурманрин арадани ава.
Диде-бубайри чпин аялар хайидалай кьулухъ хуьн лазим я, Аллагь Таалади абуруз аялар аманат яз ганва хьи, яни хуьн патал ихтибарнава. Гьавиляй диде-бубайри аялриз дуьз тербия гун ва вири гунагьрикай ва пис крарикай абур хуьн лазим я. Гьар са аял лацу чар хьиз михьиди яз хазва ва дидебубайри а чарчел адан кьисмет кхьизва.
Диде-бубайрин лап важиблу мажбурнамайрикай сад – аялар гунагьрикай хуьн я, иллаки зина хьтин мурдар гунагьдикай. Ам и дуьньядани, эхиратдани виридалайни хаталу нетижа арадал гъун мумкин тир гунагь я.
Абу Хурайради агакьарайвал, Пайгъамбарди лагьана: «Гьар са аял гьакъикъи иман (хайила квай Сад тир Халикьдиз муьтIуьгъвал – фитра) гваз хазва, амма ахпа диде-бубади адакай чувуд, хашперес ва я аташперес (цIуз ибадат ийидай кас) ийизва» (Аль-Бухари, Муслим, Агьмад, Абу Давуд).
Жегьилрин арада зина гегьенш хьуниз таъсир ийизвай себебрикай сад – им диде-бубайри ва жегьилри чпи вахтунда эвленмиш хьуникай кьил къакъудун я. Диде-бубайри чпин рухваяр эвленмишиз ва рушар гъуьлуьз гуз тади ийизвач ва жегьилри чпини рафтарвилер некягьдалди мягькемарун патал тади ийизвач.
Гьар са дидеди ва я бубади, чпин фикирдалди, «кьабулиз жедай» себеб гъизва. Сифте нубатда кIелун акьалтIарна кIанда, кIвал эцигна куьтягьна кIанда, кIвалахдал акъвазна кIанда ва ихьтин себебар абуруз цIудралди жеда. Жегьилар эвленмишиз манийвал ийизвай кьилин себебни – им сусахъ гудай магьардин ва мехъер авун патал пул тахьун я.
Чаз виридаз чизва хьи, сусаз багьа къиметдик квай савкьватар гун чарасуз туш, мехъер лагьайтIа, аксина, гзаф пулар харж тавуна авуртIа хъсан я, амма идал амал ийизвайбур тIимил я. Адалай артух яз, мехъер гьикьван дамахсухвилелди авуртIа, гележегдин хизанда гьакьван берекат жеда.
Эвленмиш жез алакьзавайбуруз Аллагьдин Расулди некягь авун патал эвер гузвай ва ида инсандиз вичин вилер чара дишегьлийрилай алудуниз ва явавиликай къерех хьуниз куьмек гуда лугьузвай. Эвленмиш жедай мумкинвал авачирбуруз Пайгъамбарди сив хуьналди вичин кIеви гьевесрал зарпанд гьалдайвал меслят къалурзавай.
Абдуллагь ибн Масуда агакьарайвал, Аллагьдин Расулди лагьана: «Эй жегьилар, квекай эвленмиш жезвайбур къуй эвленмиш хьурай, гьакъикъатда, им вилер агъуз ийидай ва явавиликай къил къакъудиз куьмек гудай виридалайни хъсан кар я, амма нивай жезвачтIа (эвленмиш жедай мумкинвал авачтIа), къуй сив хуьрай, гьакъикъатда, ада кIеви гьевес тIимиларзава» (Аль-Бухари, Муслим, Агьмад, Ибн Мажагь).
Гзафбуру гьисабзава хьи, эгер инсан эвленмиш хьайитIа, ада вичин паб ва чIехи хизан хуьн себеб хьуниз килигна, ам кесиб жеда. Ада ам хуьн патал гзаф къазанмишна кIанзава. Амма эвленмиш хьайила кесиб жез кичIезвайбуруз Аллагьдин Расулди туьгьмет ийизвай.
Абу Саида агакьарайвал, Пайгъамбарди лагьана: «Кесибвилихъай кичIела эвленмиш хьунихъай кьил къакъудзавайбурун рафтарвал чахъ галаз авач» (АдДайлами, «Муснад аль-Фирдавс»).
Аксина, Аллагьдин Расулди эвленмиш хьун патал гьевеслу ийидайла, ада гьатта кесиб яз эвленмиш хьайибур девлетлу жеда лагьана гаф гудай. Аллагь Таалади Вичиз кIандайбуруз виридаз Вичин регьим багъишзава хьи.
Абу Гьурайради агакьарайвал Аллагьдин Расулди лагьана: «Аллагь Таалади пудаз (пуд жуьре инсанриз) куьмек гуда лагьана хиве кьуна: Аллагьдин дин раиж ийизвай рекье авайдаз (жигьаддин), вич азад авунин гьакъиндай вичин иесидихъ галаз икьрар кутIуннавай лукIраз ва гунагьдиз аватиз кичIела эвленмиш хьайидаз» (Ат-Тирмизи).
Аишади агакьарайвал, Аллагьдин Расулди лагьана: «Дишегьлийрал эленмиш хьухь, вучиз лагьайтIа, гьакъикъатда, абур куь патав мал-девлет гваз къведа» (Аль-Гьаким).
Аквазвайвал, явавиликай ва Исламда къадагъа авунвай алакъайрикай хуьнилай гъейри, эвленмиш хьуна гзаф менфят ава, амма жуьреба-жуьре себебар бинеда кьуна, иллаки пулунин гьакъиндай, эвленмиш тахьуни инсан Аллагьдин регьимдивай ва Адан Расулдин суннадивай яргъа ийизва.
Диде-бубаяр чпин аялриз и дуьньяда хъсан уьмуьр патал вири шартIар арадал гъиз гьазур я, амма эхиратда абурун гьал гьикI жедатIа, фикир тагана тазва.
Аллагьдин Расулди аялрин явавиле диде-бубаяр тахсирлу яз гьисабзавай, эгер абуру вахтунда чпин чIехи хьанвай аялар эвленмиш тавуртIа, им гунагьдин кьилин себеб хьун мумкин я эхир. Бес чпин аялри чеб тухузвай къайда айиб тийизвай ва гьатта ам хъсан яз гьисабзавай диде-бубайриз вуч лугьуда кьван?
Ибн Аббаса агакьарайвал, Аллагьдин Расулди лагьана: «Низ аялар аватIа, ада абуруз хъсан тIварар ва тербия гун лазим я, абур тамам яшдив агакьайла абур эвленмишун (гъуьлуьз гун) лазим я. Нагагь тамам яшдив агакьайлани диде-бубайри абур эвленмиш тавунваз (гъуьлуьз таганваз) хьайитIа ва и кар себеб яз абуру гунагь авуртIа, и гунагь абурун бубадал къведа» (Аль-Байгьакъи).
Гьар са диде-бубадиз чизва и дуьньяда вири Аллагьдин кьадардалди жезвайди ва гьар са касдин уьмуьрдин пай, ризкьи ва уьмуьрдин вахт виликамаз кхьенвайди. Аллагьди кхьенвайди садавайни артухариз ва я тIимилариз жедач.
Амма гзафбуру и чирвилер чпин уьмуьрда ишлемишзавач, гьавиляй абурун амалар Аллагьдихъ гьич инанмиш тушир инсанрин амалриз ухшар я. Гьахьняй гзаф кьадар дуьшуьшра, чпи аялриз хъсанвал ийизвайди хьиз акваз, абуру чпин аялрин гьакъиндай чIугвазвай къайгъуди абуруз и дуьньядани, эхиратдани лап гзаф зиян гузва.
НУРМУГЬАММАД ИЗУДИНОВ
