Репостдай – дустагъ

Умуми къайдаяр

Россияда социальный сетрикай менфят къачузвайбурун кIвалахдал гуьзчивал тухузвай экстремизмдиз акси тир кIеви къанунар кардик ква. Йисалай-суз уголовный жавабдарвилиз чIугвазвайбурун кьадар анжах артух жезва. «Сова» тIвар алай хабарринни ахтармишунин центрди гузвай малуматралди виридалайни гзаф экстремистрин постар «ВКонтакте» лугьудай соцсетда гузва.

Гьа икI, социальный сетра экстремизм вуч я ва абур ишлемишзавай гьар са касдиз гафунин ва крарин азадвилин сергьятрикай вуч чир хьун лазим я?

Сифте нубатда чи уьлкведа къадагъа авунвай экстремистрин ва террористрин тешкилатрин сиягь чир хьун лазим я (Гуглдай ва я РФ-дин Минюстдин сайдай килигайтIа жеда). Абурун лишанар чирна кIанда.

Эгер куьне видео-, аудио- ва текстдин малуматар эцигиз хьайитIа ва абур экстремизмдихъ галаз алакъа хьунин патахъай куьн шаклу яз хьайитIа, квевай абур гьар са жагъурунин къурулушдай (поисковый системадай) азаддиз жагъуриз жедай экстремистрин малуматрин Федеральный сиягьдай регьятдиз ахтармишиз жеда.

Квез теклифзавай ва я куьн алава хъийизвай дестейрин лишанар ва абурун метлеб вуч ятIа гьамиша ахтармиша. Квез чин тийизвай ксари ва абуру акъудзавай затIари куьн шаклу ийизваз хьайитIа, абур куь дустарик кутамир.

Вуч авурла дустагъ къведа? Гьа икI, виридаз чир хьана кIанзавай кIуьд пункт.

1. ТакIанвал ва чуьруьк арадал гъун (РФ-дин УК-дин 282-статья). Им блогерар уголовный жавабдарвилиз чIугвазвай виридалайни машгьур статья я. Диндин, чIалан, миллетдин ва я маса дестейрин такIанвал къалурзавай куьне Сетдиз акъудай гафар куь кьилин тIалдин ва чIехи жермедин (виридалайни хъсан дуьшуьшда) себеб хьун мумкин я.

2. Экстремистрин кIвалахдихъ эвер гун (РФ-дин УК-дин 280-статья). Им уьлкведа дегишвилер тунин, терроризм рикIиз хуш хьунин, душманвал, дискриминация туьретмишунин, социальный дестейрин гьакъиндай (миллет, этнос, раса, дин ва икI мад) гуж авуниз эвер гун, къадагъа авунвай лишанар къалурун, къайда хуьдай органрин ва сечкийрин комиссиядин кIвалахдиз манийвал авун, винидихъ лагьай вири крариз пулуналди куьмек гунин айгьамар, мурадар я. Гьатта зарафатрай лагьай «Чун гьукуматдин кьиле хьайила…» гафар тайин тир гьалара экстремистринбур хьиз кьабулун мумкин я. Ихьтин дуьшуьшда я дустагъда тун мумкин я, я тайин тир кIвалахар авунал желб авун.

3. Сепаратизмдихъ эвер гун (РФ-дин УК-дин 280.1-статья). Иник уьлкведин чилин битав тирвилел чIуру къаст аваз эгечIунин мураддалди лугьузвай ихтилатар, инкъилаб авунихъ, дегишвилер тунихъ, аси хьана къарагъунихъ эвер гун акатзава.

4. Терроризм дуьз яз гьисабун (РФ-дин УК-дин 205.2-статья). Террористрин крар хъсан акун ва абур дуьз яз гьисабун виже къведач. Ихьтин ахмакьвал квез миллион манатдал кьван жерме авунай ва я ирид йисалди азадвиликай магьрум авунай акъвазда.

5. Нацизм михьи тирди субут авун (РФ-дин УК-дин 354.1-статья). Иник акатзава Дуьньядин кьвед лагьай дяведин вахтара нацистрини фашистри авур крар хъсанбур яз гьисабун, гьакIни гьа девирда СССР-ди авур кIвалахдикай тапан малуматар.

6. Инанмишбурун диндин гьиссерик хкIурун (РФ-дин УК-дин 148-статьядин 1-пай). Намусдик хкIурдай, алчахардай, векъи, кефи хадай диндихъ галаз алакъалу тир гьар гьи гафар хьайитIани экстремизм къалурзавай гафар хьиз гьисабун мумкин я. Идай лагьайтIа, 300 агъзур манат жерме авун ва са йис дустагъ авун къвезва. Месела, Белгородда ихьтин дуьшуьш хьана. 22 йис хьанвай руша килисада авай шеминилай пIапIрусдик цIай кутазвай шикил «ВКонтакте» соцсетда эцигна. ИкI авунай ам дувандик акатна ва инанмишбурун гьиссерик хкIурунай жерме авуна.

7. Экстремистрин шерикрин кIватIалда (сообществода) иштирак авун (РФ-дин УК-дин 282.1-статья) ва я экстремистрин шерикрин кIватIал тешкил авун (РФ-дин УК-дин 282.2-статья). Гьатта эгер куьн гьахьтин кIватIалрик квачиз хьайитIани, амма ахьтин дестейрин малуматриз куьне эцигзавай репостар, лайкар квез багьаз акъвазун мумкин я. Адахъ галаз сад хьиз бязи дестеяр хъсандиз далдаламиш жезва ва куьн гьасятда абурун рекьин ва мурадрин гъавурда акьун тавун мумкин я. Амма идай 300 агъзур манат жерме ва ругуд йисалди азадвиликай магьрум авун мумкин я.

8. Экстремистрин малуматар раиж авун (администрациядин тахсиркарвилерин Кодексдин 20.29-статья). Куьне куь дустариз гузвай малуматар гьамиша тупIалай ая. Квевай виликамаз РФ-дин Минюстдин сайтдай абур ахтармишайтIа жеда. И статьядай жерме авун ва 15 суткадал кьван азадвиликай магьрум авун къвезва.

9. Къадагъа авунвай лишанар къалурун (КоАП-дин 20.3-статья). Иник къадагъа авунвай тешкилатрин шикилар, видео, лишанар акатзава. Къадагъа я нацистрин лишанар, Россияда къадагъа авунвай тешкилатрин лишанар. Идай 2 000 манатдал кьван жерме авун ва я 15 суткада дустагъ авун къвезва.

Экстремизмдай кар къарагъарнавайбурун тIварарни фамилияр, хайи чкаярни тарихар Росинфомониторингдин сайтдиз акъудзава. А сиягьда тIварар гьатай инсанрин банкарин счётар агалун ва абур кIвалахдилай алудун мумкин я.

Ихьтин кIеви серенжемар кьабулунин себеб ам я хьи, экстремизмдихъ галаз женг чIугун чи уьлкведа къайда хуьдай органрин вилик акъвазнавай виридалайни эвелимжи.

АСИЯТ МАГОМЕДОВА