Дидедин нек
Микробиологиядай лекция физвай. Хиве кьазва, дакIардай ракъиниз килигиз, зун ахварал физвай. Муаллимди лугьузвай гафариз за яб гузвачир, та заз ихьтин гафарин ван къведалди: «Дидедин нек – Аллагьди яратмишнавай виридалайни къимет авачир затI я». Амма и вахтунда адаз тадиз саниз эверна ва заз, зи патав гвай виридаз хьиз, амай кьатIунин ван хьанач.
Заз муаллимдин гафар итижлу хьана ва дидедин некIедикай гзаф чириз кIан хьана. За и темадай кхьенвай вири затIар жагъуриз башламишна. Гьикьван гзаф за кIелзавайтIа, гьакьван гзаф зун мягьтел жезвай… Чун икьван чIавалди некIедин формула малум туширдалай башламишин. Алай вахтунда, алимри химический элементар ахтармишна чирнавайла, лап куьлуь клеткаяр аквадай микроскоп туькIуьрнавайла, вири хилера чIехи ачухунар авунвайла, абурувай некIедин формула туькIуьриз хьанвач. Хурун нек – вичик кьетIен микроэлементар квай надир къаришма я. Нек, дишегьли руфунал залан вахтунда, адан некIедин железайра арадал къвезва (тIан) ва адак гьа мукьвара дуьньядиз атанвай таза аял чIехи ва гужлу хьун патал лазим тир вири шейэр ква.
Хурун нек гун неинки аялдиз менфятлу я, гьакI дидедизни. Хурун нек гузвай дишегьлидик яичникрин ва некIедин железайрин кьак акатунин хатавал тIимил жезва. Ада аял хайидалай кьулухъ аялдин кIвал фад чкадиз хутуниз куьмек гузва, гьакIни руфунал залан вахтунда дишегьлиди кIватIай артухан заланвал гадарунин себеб жезва.
Хур гудайла рикIинни дамаррин азарар ва кьвед лагьай жуьредин сахарный диабет арадал атунин хатавал тIимил жезва. Гележегдин дидеди руфунал залан вахтунда вичи аялдиз хурун нек гудайдан патахъай вич психологиядин жигьетдай гьазурна кIанда.
Нек гьасил хьун ва ам аялдиз бес хьун патал, ада вичин тIуьниз ва яд хъуниз фикир гун важиблу я. Гипогалактия (нек тахьун ва я тIимил хьун) тахьун патал, вахт акадар тийиз аялдиз хур гун лазим я. Алимри субутнава хьи, дидедин нек хъвазвай аялар къаришмаяр хъвазвайбурулай хъсандиз сагъдиз амукьзава. Ахьтин аялрин иммунитет хейлин гужлу я. Къейд ийин хьи, дидедин некIедик аргинин-белок ква, ам анжах некIедиз жезва. Аргинин лагьайтIа, аял чIехи ва гужлу хьун патал чарасуз я.
Хурун некIедин 87% яд я, гьахьняй аялдиз алава яз яд гунин чарасузвал авач. Адак лап кутугай кьадар белокар, жирар ва углеводар ква, абурун гекъигайвал 1 : 3 : 6 я. НекIедик квай белокар аялдин беденда цIурурун герек къвезвач ва гьасятда ивидик акахьзава. Углеводар лагьайтIа, некIедик квай лактоза я, ада ратарин азаррин вилик пад кьуниз куьмек гузва. Хурун некIедин жирри кьилин нервный къурулуш гужлу хьуна иштиракзава.
НекIедик гьакIни минеральный кьелер (сифте нубатда абуру рахит арадал атунин вилик пад кьазва), ферментар ва гормонар ква, абуру дишегьлидин некIедикай биологически активный продукт ийизва. НекIедик вири жуьре витаминар ква. НекIедиз хас тир вири хийирлу лишанар лугьун мумкин кар туш, амма ада чагъа аялдин уьмуьрда важиблу чка кьазвайди гьуьжет алачир делил я. КIандай хьи, дуьньядиз къвезвай гьар са аялди вичин дидедин нек хъванайтIа ва сагълам ва акьуллу яз чIехи хьанайтIа.
БАГИСТАН СААДУЛАЕВА
