Ажайиб гьашаратар
Чи дуьнья арадал атун дуьшуьшдин кар тирди тестикьарзавай бязи алимри лугьузвай фикирар кIелдайла, сифте акьулдиз къвезвайди виридаз чидай «Кунгфу Панда» мультфильмдик квай арифдар хъалхъас хъипрен ихьтин гафар я: «Дуьшуьшар дуьшуьшдай жезвайди туш».
Къачун чна, месела, гьайванрихъ авай мимикрия лугьудай алакьун. ГьикI бязи богомолрин жуьрейриз орхидеядин цуьквериз ухшар жез чир хьана? Абур а цуькведиз акьван ухшар я хьи, абуруз гьахьтин тIварни гана – орхидеяйрин богомолар. Абур неинки экуьнал а цуьквериз ухшар я, гьакI ультрафиолетдин диапазондани, гаф атай чкадал лугьун хьи, гьа диапазонда гьашаратриз аквазва.
Ахьтин далдаламишуни алдатмишнавай чепелукьар, тIветIер, чIулав цицIер йиртижи гьайванди телефзава. Мад са гзаф хъсан кьетIенвал. Диши богомолри ахьтин затI чара ийизва хьи, ам чпик квай затIариз килигайла, мумадин чIижерин цIумаруфра авай затIуниз ухшар я. Ам, илимдин чIалал лагьайтIа, 3-гидроксиоктановый кислота ва 10-гидрокси-(Е)-2-деценовый кислота я.
Эхиримжиди маточный молочкодик ква. Богомолри и тIварар кьур химиядин затIар ахъаяйла, абуру чпел бахтсуз чIижер желб ийизва ва абурукай йиртижийриз недай нубатдин ем жезва. Гила амукьзавайди чир хьун я, гьи лабораторияда богомолри и химиядин соединенияр чирнатIа ва абуралди яракьламиш хьанатIа.
Аквадай гьалда, абуру сифте чIиж кьуна, адан цIумаруфрин химсостав ахтармишна, ахпа ахьтинди туькIуьрна ва чпик кутуна. Терхеба рахунриз ухшар авани? Ша чна фикир ийин! Элкъвена чун кьунвай алем – им дуьшуьшдин кар яни, я тахьайтIа са тIимил кьванни фикир ийиз гьазур тир гьар са касдиз Вичин Къудратлувал ашкара жезвай Халикьдин I яратмишун яни?
Цеквериз храз гьина чирзава?
Вири цеквер цеквер хьиз я, амма ибур чарасуз тарциз акьахна кIанда. Цеквер-храдай устIарар тропикрин тамара ава ва абур чеб яшамиш жедай чкаяр тарарин танара туькIуьруналди машгьур я. Ина абуру туькIуьрунин аламатар къалурзава
Сифте цIудралди виридалайни къуватлу цеквери сараралди пешинин къерех кьазва ва ам маса пешинихъ ялзава. Ахпа абурулай са кьадар куьлуь цекверин десте мукьва жезва. Абуру гьар садан рекъвера шараг кьунва, абуру лагьайтIа, алкIидай пекдин гъал хьтинди чара ийизва. Гьа икI, кьил-кьилив агуднавай пешерин къерехдал акъвазна, цеквери-храдай устIарри шараг и патай а патаз тухуз гатIумзава, гележегдин цекверин мукан пешер пекдин гъалуналди цвазва ва сад-садахъ галкIурзава.
Вири кIвал эцигна куьтягь жедалди гьа икI давам жезва. Чаз амайди чун гъавурда акьун я, чпиз гзаф вахтара дерзичи лугьузвай и гьашаратриз мукар цваз гьина чир хьанатIа. И устадвиле абурухъ гзаф агалкьунар хьанва ва инженервилин фикирдин гзаф кукIушрив агакьнава. Бес абуруз и крар чирзавай академия гьина ава? Ихьтин гуьрчег махлукьатрин алемдикай фикирар ийзвай касдиз гьар гьикI хьайитIани Халикьни чир жеда.
Чепелукьдиз вич тIиб хьиз далдаламиш ийиз ни чирна?
Калиго жинсиникай тир чепелукьар Юкьван ва Кьибле патан Америкада ава. Абур бегьем екебур я: лувар ахъаяйла – 130-150 см ала.
Абурун тIуьн кьадардилай артух чрай емишар я, иллаки бананар. Россияда абуруз типIрен чепелукьар лугьузва, икI лугьунин себебни – адал алай четин ва гьа са вахтунда иер нехиш я. Калигодин луварал алай шикилдай типIрен ухшар къвезва. Гьа иниз килигна адал гьахьтин тIварни эцигнава – типIрен чепелукь. Тарцин тамун чурчул – вичин тIебии душман – акурла, чепелукьди лувар ахъайзава ва душман кхунарна чукурзава.
Гьелбетда, суал арадал къвезва: гьи фабрикада ахьтин нехишар язава? ГьикI чепелукьди математикадин тегьерда акьван дуьм-дуьз нехишдин кьадарар гьисабна? Мумкин я, ада сифте тIиб алцумна, ахпа вири вичин луварал акъудна жеди? Белки, ибур вири лап сифте кьиляй адак гьакI кутунвайтIа? Бес им Халикьдин арифдарвилел шад гьейранвал ийидай мад са себеб тушни мегер?
ГЬАМИД АСАДУЛИН.
