Аялриз тербияни чирвал гунин бязи терефрикай
Алимдин меслятар
«Школадиз геж тахьуй,
Гьич гуьгъуьна жез тахьуй,
Илим чира, чан бала,
Зи азиз масан бала»
(Халкьдин гафар)
Чун яшамиш жезвай девирда, РагъакIидай патан са кьадар уьлквеяр сад хьана, Урусатдиз басрух гуз алахънава. Чун физвай рехъ гьахълуди тирди, лап Октябрдин инкъилабдилай, Ватандин ЧIехи дяведин женгерилай башламишна, къенин йикъал къведалди гьакъикъатди субутзава, чи гьар йикъан уьмуьрди тестикьарзава. Гьукуматди мектебривай, диде-бубайривай, вири жемятдивай кIвачел акьалтзавай гьар са инсан Ватандиз вафалубур яз тербияламишун истемишзава.
Малум тирвал, алай девирда аял тербияламишунин кьилин везифа мектебди тамамарзава. И карда муаллимди кьазвай чка пара важиблуди я. Къенин муаллимди гележегдин несилдин ахлакь тешкилунин месэлаяр гьялзава. И кIвалахда муаллимдиз вири терефрихъай куьмекар гуниз вири халкь ва гьукумат мажбур я.
Им хизанди, диде-бубайри аял, несил тербияламишуник кьил кутан тийин лагьай гаф туш. Ваъ! Бязи юлдашар месэладин гъавурда дуьз акьазвач. Аял школадиз фейи йикъалай бязибуру чпин хивяй адаз тербия гун акъудзава. Диде-бубайрин сиверай ара-бир ихьтин ихтилатрин ванер къведа: «Бес аял за тербияламишиз хьайила, муаллимдиз мажиб вуч авуна гузвайди я? Чаз чи кьил чухвадай мажал авачир, аялдихъ галаз къугъвадай мажал авани?». Саки гьамиша и гафарин иесияр экуьнилай няналди гьукуматдин кIвалахал алай, гьикI кӀандатӀани, гьакӀ хьуй лугьуз, вичин кӀвалин-къан гуьгъуьна авай, вичелай гъейри масадан къадир авачир инсанар яз жеда. Гила чун месэладин гьакъикъатдал къвен.
Гьуьрметлу кIелзавайбур, куьне фикирмир хьи, заз тербия гунин жавабдарвал муаллимрин хивяй акъудиз кӀанзава лагьана. Ваъ! Зун тек са месэладикай — аял тербияламишунин карда кьилин ва кьвед лагьай дережадин жавабдарар вужар ятIа, гьадакай, идахъ галаз сад хьиз, фикир тагана амукьзавай тербиядин бязи хилерикай рахада.
Аялдин тербиядин цӀирер дидедин некӀедихъ галаз къвезва. Халкьди лугьудайвал, аял — кьепӀина амаз, дана — епина амаз вердишарда. Аялдин кьепIинин патав гьамиша жезвай ксар диде ва буба тирвиляй, абурун тербия аялди дериндай кужумда. Вучиз? Дидени буба аялдиз виридалайни мукьва я эхир. Адалайни гъейри, дагъвийрин арада лап дегь заманайрилай мягькем чка кьунвай диде-бубадин, мукьва-кьилийрин, яшдиз чӀехидан гьуьрмет хуьнин адетри диде-бубадин тербия гужлуди хьуниз рехъ гузва. Им сад.
Къачун чна хуьрерин мектебар. Аял сятдин муьжуьдалай сятдин кьведалди муаллимдин вилик жезва. Классдилай къеце аялрихъ галаз тухвана кӀанзавай кӀвалах зайифдиз эцигнавай школада — мадни тIимил вахтунда. Суткадин амай цIерид сятда аял кӀвале ава. Вахтунин жигьетдай кIвал, хизан мектебдилай хъсан шартӀара хьуни, диде-бубади, хизанди аялдиз ийизвай тербиядин таъсир артух тирди къалурзава. Им кьвед.
Эгер муаллимдиз классдин коллективдин арадай кьилдин аял акун, вахтунин кьитвиляй адахъ галаз тербиядин кIвалах тухун четин ятӀа, диде-бубадиз чпин аялар, гъилел алай тупӀар хьиз, гьар терефрихъай хъсандиз аквазва. Им пуд.
Кьуд лагьайди. Къенин йикъан аял тек са диде-бубадин велед тирди хьиз, чи Урусатдин, Дагъустандин гражданинни я. Иниз килигна, аял тербияламишунин карда дидени буба тек са чеб чпин вилик ваъ, гьакI гьукуматдин виликни буржлу я. Аялдикай неинки диде-бубадин, гьакӀ гьукуматдин даях, къуллугъда акъваздайди хьун чарасуз я.
«Диде аялдиз тӀебиатди ганвай тербиячи я. Ада аялдиз ийизвай таъсир гьикьван зурбади ятIа, чаз аял сифте йисара чIехи хьуни къалурзава. Месэла, ада гъикӀ тербияламишдатӀа, кар гьадал ала», — лагьанай педагог Н.К.Крупскаяди. Дуьз я, аял тербияламишуна сифте варцар ва йисар иллаки важиблу я. Аялдин бедендихъ гелкъуьнихъ галаз сад хьиз, адахъ галаз жезвай диде-бубадин алакъади адак марифатдин сифтегьан дувулар кутазва. И сифте дувулрилай аял наз гвайди, сарсахди, тек са вичив гелкъвена кӀандайди, мискьиди, тахьайтӀа гьуьрметлуди, зегьмет кIандайди, диде-бубадиз, халкьдиз, ватандиз вафалуди жедани-жедачни аслу я.
Къачун чна ихьтин са мисал. Шехьзавай аял xъукьурун патал гьар са чӀехида вичиз чидай амалар, къайдаяр ишлемишда. Амма, вучиз ятӀани, бязи вахтара аял хъукьуриз виридалай сад хьиз алакьдач. Вучиз? И юлдашар, аял шехьунин себеб чир тавуна, кардив эгечӀзава. Ихьтин нетижасуз алахъуни аялдин зигьинда чӀуру гел тун мумкин я. Тербиядин къайдади менфят гун патал и ва я маса къайда вуч метлебдалди ишлемишзаватӀа, сифте гьам чир хьана кӀанда. Гьа шел акъвазарун патал бубадин, дидедин, бадедин, вахан, стхадин туьмерар гьар жуьре хьуни гьеле зигьин мягькем тахьанвай аял гьар патахъ акъажуниз мажбурзава. Ихьтин мисалар гзаф гъиз жеда. Чиди акӀ лугьун я хьи, тербияди дуьз нетижа гун патал вири хизанди сад хьтин истемишунар авуна кӀанда. Истемишунрин садвал тербиядин кьилин шартI я. Эгер чӀуру кӀвалах авур аялдиз вири хизанди санлай таъсир авуртӀа, умудлу я хьи, а кӀвалах аялди вичин яшинда мад садрани хъийидач.
Кар масана ава. Герек диде-бубадилай, халкьдин чешнелу марифатдив кьадайвал, аялди авунвай кӀвалахдиз, адан хесетдиз гьахълу къимет гуз, чIуру-къенидан тафаватлувал вахтунда тайинариз алакьин. Эгер и тафаватлувал тваз алакь тавуртӀа, истемишунрин садвилини зарарлу нетижаяр гун мумкин я. И фикир субутарун патал гьакъикъатдай ихьтин мисал къачун. Расула школада зайифдиз кӀелзавай. Аялдикай къуни-къуншийрин, хуьруьнбурун рикӀ ханвай. Гадади, гьина чӀуру кар аватIа, гьам ийидай: садан салахъ галай яд нубатсуз атӀудай, муькуьдан бустандай майваяр чуьнуьхдай, а патал алайдан вичелай зайиф аял гатадай… Хуьруьнбуру туьгьмет ийиз, насигьат гуз хьайила, диде-буба-ди Расулан пад хуьдай! «Зи аял! Зи аялди ахьтин кIвалах ийич. Квез куьбур аку. Виридаз заз авай сад гзаф аквазва. Квез куь аялар къизилар хьиз авани?» ва икI мад.
Са жуьреда муьжуьд лагьай класс акьалтӀарай Расул хизанди мукьва-кьилийрин тӀалабуналди, са инсан хкатдатӀа лагьана, шегьердиз профтехучилищедиз рекье туна. Пуд-кьуд варзни арадай фенач, Расула кӀвализ, хизандиз гьар жуьредин савкьватар рекье хутаз хьана. Диде-бубадин шадвилин кьадар авачир. «Зи хцикай инсан хкатдач лугьудай куьне. Килиг куь рухвайривай тежер кӀвалахар ада гьикӀ ийизватIа» лугьуз, хуьруьнвийриз Расулан диде-бубадин ванер къвезвай. Абуру Расулаз икьван шейэр рахкурдай дуллух авани, авачни, шегьерда адан яшайиш гьикӀ я, — и кӀвалахрикай гьич фикирни ийизвачир. Йикъарикай са юкъуз диде-бубадал Расулан кӀвалах суд-дуванда ава лагьай хабар агакьна. Суддал якъин хьайивал, шегьердиз акъатай сифте йикъалай гададин дустар гьа вич хьтинбур хьана. Ада чӀуру тербиядин «майвайрихъ» галаз сифтедай куьлуь-шуьлуь, гуьгъуьнайни чӀехи чуьнуьхунар ийиз хьана. Нетижада къанунар хуьдай органар Расул дустагъ авуниз мажбур хьана. Эгер диде-бубадивай вахтунда хуьруьз-кӀвализ, школадиз яб гуз, къениданни чIурудан арада тафават тваз алакьнайтӀа, Расулан уьмуьр бедбахт жедачир.
Тербияламишуна важиблу чка кӀвале, хизанда аял жезвай гьалари, шартIари кьазва. «Сада масадакай са затӀ чуьнуьхиз, тапарар ийиз, са гаф хабар кьурла, векъи жаваб гуз, гужлуда зайифди гатаз — куьрелди, ихьтин рафтарвилер авай хизанда чӀехи жезвай аялни гьа ихьтинди жезва. Бубайри лагьайвал, «куруна вуч аватӀа, тӀуруни гьам къачуда». Халкьдин арада гьатнавай «Хуьруьн хабар — чӀехидавай, кӀвалин хабар — гьвечӀидавай» мисалдини тербиядин цӀирер гьинай къвезватӀа ачухзава.
Аялдин къилих, ахлакь арадал атуниз зегьметдин къадир чируни кьилин таъсир ийида. Эгер аялдиз вичи юкъуз кӀвале, куьчеда, школада вич, хизан, вири халкь патал гьихьтин везифаяр тамамарна кӀандатIа гъвечӀи чӀавалай чир хьайитӀа, адаз вичин зегьметдинни чарадан зегьметдин къадир чир жеда. Ихьтин аялдин гъил зияндал фидач.
Къачун чна хуьрерин бязи хизанра зегьметдин тербия эцигнавай къайда. Са юкъуз буюрмишзава: «Муса, лапагар хкваш, верчериз твар вегь, кIараcap хух! Ашим, вуна аял хуьх, малариз векьер кутур, салаз яд це». Муькуь юкъуз диде-бубади Ашима сифте юкъуз авур кӀвалахар Мусадиз буюрмишзава, Мусадин кӀвалахар — Ашимаз, я акахьна. Буюрмишун чIехибурун рикӀелай алатайла, я Мусадиз, я Ашимаз чпи кIвалин майишатда якъин вуч кIвалах авун лазим ятӀа, чир жезвач. Нянин кьиляй тамам тахьай кӀвалах акурла, диде-бубади кьве аялдизни туьгьме-тар ийизва. Гьелбетда, аялри тамамарна кӀанзавай кӀвалахар фагьумлувилелди нубатламишуни аялрин дикъетлувал, абурун зегьметдин метлеб хкажда. Амма гьамиша вичел тапшурмишнавай кьилдин кӀвалах тахьуни аялдин жавабдарвал квадарзава, ам нубатсуз, иллаки туьгьметрилай гуьгъуьниз фикирламишзава. И фикирри ийир-тийир квадарай аял неинки зегьметдив, гьакI диде-бубадивни къана эгечӀун мумкин я. Зегьметдал рикI хьунин чкадал ам зегьметдихъай катиз чалишмиш жеда. Ихьтин нетижа арадал татун патал аялриз чпи кӀвалин къене гьар са юкъуз вуч авун лазим ятIа, абуру куьн жаваб гана кӀанзаватӀа, гъвечӀи чӀавалай якъин чир хьун лазим я. Са кӀвалах гьамиша хиве аваз хьайила, аялдин жавабдарвал артух жеда, герек атайла, аялди вичин стхадивай, вахавай куьмек тӀалабда, вични гьабуруз куьмекдиз къведа. Ида хизанда авай аялрин арада хатур-гьуьрмет артухарда. Лагьайвал, зегьметдин тербия бинеламишнавай хизанда диде-бубадиз амукьдайди, шак тефидайвал, аялрин намуслувилел ара-ара гуьзчивал тухун ва абур гьевеслу авун я.
КӀвалахар аялдин игьтияждив, къуватдив, яшдив кьадайбур хьана кӀандайдини диде-бубади гьамиша рикIел хвена кIанда. Гьелбетда, гьар аялдиз вичин буржи хизанар вири алай чкадал чирун лазим къведа. Инал аялрин рикIел диде-бубади тамамарзавай везифаяр хкайла, абуру чпин зегьметдин жавабдарвал рикӀивай аннамишда.
(КьатI ама)
