Къуръанда тIвар кьунвай гъед
Аквадай гьалда, гьар са касди, йифен гъетер авай цавуз килигдайла, ахьтин сирлу ва кьетIен иервиляй ван-сес авачир еке ашкъи гьиссзава ва, мумкин я, чакай гзафбурун вилер гъетерикай виридалайни гужлуз ишигъ гузвай Сириусдал акъваз жезва.
Сириусдикай Къуръанда лагьанва. «Ан-Нажм» («Гъед») сурадин 49-аятда Аллагьди лугьузва (мана): «Ам – Сириусдин Рабби я». Сириусди дегь заманайрилай инсанрин фикир желбзавай. Куьгьне девирра яшамиш хьайи гьар жуьре медениятрин халкьариз адахъ галаз алакъалу тир жуьребажуьре махар авай.
Сириус дугъриданни йифен цава виридалайни ишигълу ва Чилиз виридалайни мукьва гъетерикай сад я. Ам ЧIехи КицI гъетерин кIватIалда ава ва хъуьтIуьз Кефер патан шардин зур паюна аквазва. Кьибле патан шардин зур паюна ам гатуз аквада.
Къейд авун лазим я хьи, Чилелай гуьзчивал тухуз жезвай, гужлу ишигъ гунин дережадиз килигайла, ам ругуд лагьайди жезва (адалай артух ишигъ анжах Ракъини, Вацра ва чеб виридалайни хъсандиз аквазвай вахтунда Ракъинин къурулушдин пуд планетади гузва – Венеради, Юпитерди ва Марсди). Сириус Ракъинин системадилай 8,9 экуьнин йисан мензилда ава. Вичихъ гзаф ишигълувал авачтIани, ам чаз мукьвал хьуниз килигна, ада гужлу ишигъ гузва.
Эгер цава Сириусдин дуьз координатар чир хьайитIа, ам юкъузни, цав михьи тирла ва Рагъ горизонтдиз мукьва яз хьайитIа, гьакIан вилералди акун мумкин я. 1844-йисуз, Сириусдал авур вири гуьзчивилер ахтармишайла, немсерин астроном Фридрих Бессель ахьтин нетижадал атана хьи, Сириусдиз лап зурба спутник хьун лазим я, гьида вичел чIугуналди гъетрен вахт-вахтундилай тикрар жедай гагь са патахъ, гагь масанихъ ян гун арадал гъизва.
1862-йисуз американви астроном ва телескопар гьазурдай Альван Кларка вичиз Сириус Б тIвар гайи уртах гъед дуьздал акъудайла, Сириус кьве къатан гъед тирди тестикь хьана. Аквазвай гъетрез Сириус А лугьуз гатIумна.
Адан спутник – лап залан лацу карлик (лап кьакьан температура авай цавун тело) я. Ам саки 50 йисан элкъуьнин девир аваз Сириусдал элкъвезва. Ада зайифдиз цIарцIар гун себеб яз, ам гьакIан вилералди цава аквазвач. Малум я хьи, алай вахтунда Сириус 7,6 км/с йигинвал аваз Ракъинин къурулушдиз мукьва жезва. Гьаниз килигна яваш-явашди гъетрен аквазвай цIарцIар гун артух жеда.
САИДА ОСМАНОВА
