Глобус туькIуьрайди вуж я?
Арабрин алемдай атай гзаф затIар къе чна гьакI хьана кIанзавайбур хьиз кьабулзава.
Чна гьатта фикирни ийизвач, чаз адет тир затIар ни арадал гъанатIа, абур туькIуьрунин себеб вуч хьанатIа. ТIимилбуруз чизва хьи, гзаф гуьрчег, жуьрэтлу ва я менфятлу ачухунар мусурманрин алимри ва изобретателри авунвайди.
Официальный тарих
Алатай асир алукьдалди гьисабзавай хьи, сад лагьай глобус, Чилин миниатюра, Колумба Америка ачухай 1492-йисуз, Нюрнбергдай тир савдагардин хва Мартин Бёхайма туькIуьрна. Ада гзаф сиягьат ийидай, ам Азияда ва Африкада хьана. Вич хайи шегьердиз хтайла, вичин сиягьатрикай ахъайдай. Ада къалурай рекьерин (инструкции) бинедаллаз чкадин художникди вад метр диаметр авай шардал нехишар авуна. Мартина туькIуьрай глобус, ва я, изобретателди адаз лугьузвайвал, «Чилин ич», Бёхайман хайи шегьерда амукьна.
Гьакъикъатда лагьайтIа, сад лагьай глобус гьеле 12-асирда мусурманрин географ Абу Абдуллагь Мугьаммад аль-Идрисидин (1100-1166) проектдай туькIуьрнай.
400 килограмм заланвал авай гимишдин шардал важиблу алишверишдин рекьер, вацIар ва вирер, чIехи шегьерар, дереяр ва дагълар алай ирид континентдин шикил чIугунвай. Сицилиядин пачагь II-Роджераз аль-Идрисиди «Роджеран ктаб» тIвар ганвай 70 карта галай атлас туькIуьрна. Ана ада Европадин, Азиядин ва Кефер патан Африкадин континентрин шикилар чIугунвай. Гуьгъуьнин асирра аль-Идрисиди туькIуьрай дуьньядин картаяр вири Европада ишлемишзавай. Христофор Колумбани вичин сиягьатра абур ишлемишзавай.
Фикир гуниз лайихлу кар ам я хьи, Колумбал къведалди 350 йис ва Марко Полодал къведалди 200 йис амаз аль-Идрисиди чил элкъвейди тирди ачухдиз къалурна. Гаф атай чкадал лугьун хьи, а чIавуз ихьтин фикир авайбур асул гьисабдалди мусурманрин алимар тир, Европада лагьайтIа, чил кьулуди (дуьзди) я лугьудай фикир гьеле амай.
ЧIехи географдин уьмуьр
Абу Абдуллагь Мугьаммад альИдриси аль-КъуртIуби аль-Гьасани асул-несил авай хизанда (бязи чешмейра кхьенвайвал, адан ата-бубайрилай эгечIна вири несилдин эвледрин тIварар авай сиягь Мугьаммад Пайгъамбардин несилрилай къвезва) гилан Испаниядин чилел алай Сеута шегьерда хана.
Хизандин гьалар себеб яз, адан аялвал ва жегьилвал Кефер патан Африкада ва аль-Андалусияда (гьа вядедин мусурманрин Испания) сиягьатар ийиз акъатна.
Мусурманрин савдагарри ва ахтармишзавайбуру Африкадикай, Индийский океандикай ва Дальний Востокдикай кIватIай ва Исламдин картайра къалурнавай малуматар аль-Идрисиди дикъетдалди кхьидай ва виридалайни дуьз дуьньядин карта туькIуьрун патал, норманрин сиягьатчийри гъанвай малуматрихъ галаз гекъигдай. Адакай адан «Китаб нужат альмуштак» (лат. Opus Geographicum) ктабдиз шикил хьана. Адан тIвар «Яргъал тир чкайриз физ кIанзавай касдин фикир масанихъ алудун» хьиз таржума ийиз жеда.
Аль-Идриси Сицилиядин нормандиядин пачагь II-Роджеран патав гвай вахтунда ада ана картадиз кхьенвай баянрал ва чIугунвай шикилрал цIемуьжуьд йисуз кIвалахна ва 1154-йисуз «Табула Роджериана» картадин шикил чIугуна. Араб чIалал кьисаяр кхьенвай картадал Евразиядин континент михьиз, амма Африкадин континентдин анжах кефер пад къалурнава.
«Табула» гимишдикай авунвай кьве метр диаметр авай битав кьулунал чIугунвай. 1904-йисуз Великобританиядин Королевский военно-морской флотдин адмирал Перси Скотта аль-Идрисидин географиядин кIвалахдикай кхьена:
«Эдрисидин кIватIалди илимдин тарихда девир лишанламишзава. Адан тарихдин малуматар виридалайни итижлу ва къиметлу хьунилай гъейри, ада чилин гзаф паярикай кхьенвай малуматар эвелдай хьиз кесерлубур яз ама. Пуд виш йисан къене географри адан картаяр дегишвал авачиз чин къачуна акъудзавай. Адан картада къалурнавай Нил арадал гъанвай вирер алай чка ирид виш йисалай артух алатайла Бейкерани Стэнлиди тайинарнавай чкадилай са акьван гзав тафаватлу жезвач ва абурун кьадарни сад я».
Кефер гьуьле авай островрин шикил
Аль-Идрисиди вичин машгьур «Табула Роджерианада» Ирланд аль-Кабирдикай (ЧIехи Ирландия) лагьанва. Адан гафаралди, Исландиядай ЧIехи Ирландиядиз кьван гимида аваз «са йикъа» фена. Тарихчийри къейдзавайвал, альИдрисидиз мензил тIимилардай майилвал авайтIани, ахьтин чка, абуру гьисабзавайвал, Гренландияда хьун мумкин тир.
Китайдин алвердикай лугьун
Аль-Идрисиди кхьенвай хьи, Китайдин джонкри хам, гапурар, ракь ва ипек тухузвай. Ада Ханчжоу шегьердин гуьзгуьдин къапарикай кхьенва ва Цюаньчжоудин ипек виридалайни хъсанди я лугьузва.
Аль-Идрисиди Китайдин алвердикай авунвай вичин кхьинра гьакIни Силла тухумдикай (Кореядин тарихдин тухумрикай сад ва Китайдин алвердин асул кар алай юлдаш) кхьенвай ва ам арабрикай и кар авур сад лагьайди я. Гаф атай чкадал лугьун хьи, Силла тухумдикай ганвай малуматри арабрин маса савдагарарни Китайдин алвердин векилар жагъурун патал гьевеслу авуна ва ида РагъэкъечIдай патан Азиядин уьлквейрихъ галаз алишвериш вилик финиз куьмек гана.
«Китаб нужат аль-муштак»
Картайрилай гъейри альИдрисиди «Китаб нужат альмуштак фихтирак аль-афак» тIвар алай географиядин справочникни гьазурна. Адан тIвар «Яргъал тир уьлквейриз хуш сиягьатар авунин ктаб», ва я «Горизонтрилай элячIиз кIанзавай касдин лезет» хьиз таржума авунай. Гъилелди кхьей кIуьд затI амукьна, абурукай ирида картаяр ава.
Араб чIалал кхьенвай текстдин куьруь авунвай жуьре 1592-йисуз Римда акъудна. Им араб ктабрикай чапдай акъудай сифтебурукай сад тир. Сифте яз са паюнин таржума латин чIалаз авуна ва 1619-йисуз Geographia nubiensis тIвар алаз Парижда акъатна. Анжах 19-асирдин юкьвара араб текстдин тамам таржума авуна. Ам Пьер Амеде Жобера француз чIалаз авур таржума тир.
Медениятдиз авур таъсир
Аль-Идриси Тарик Алидин «Палермода авай Султан» ктабдин кьилин игит тир. Аль-Идриси Кароль Шимановскиди 1926-йисуз эцигай «Пачагь Роджер» операдин кьилин персонаж я.
Аль-Идрисиди яратмишай затIари ЧIехи Марино Сануто, Антонио Мальфанте, Хауме Феррер ва Алонсо Фернандес де Луго хьтин Европадин писателриз дерин таъсир авуна. Кларкан Университетди арадал гъайи тIвар-ван авай IDRISI GIS къурулушдиз Мугьаммад альИдрисидин гьуьрметдай тIвар ганва.
САРАТ САЛАМОВА
