Шехьуни гуж гун алудзава

Инсанар зайиф тирвиляй шехьзавач. Абур шехьзава, вучиз лагьайтIа лап гзаф гагьди къуватлубур тир… Д. Депп

Сефил, хъел квай ва я шад декьикьайра хъуькъвелай авахьзавай нагъв – исандин тIебии гьал я. Накъварин железади накъвар арадал гъизва, абурун кьилин везифа – вилер кьежирун ва михьи авун я. Накъвар пуд жуьре ава: базальный накъвари вилер кьежирзава ва чара кIусарикай абур хуьзва; рефлекторный накъвар гзаф кьадарда аваз арадал къвезва вилериз гзаф чIехи эсер ийидай шейэр фейила, гьа жергедай яз къати эквни; гьиссерин накъвар – им психика патал уьмуьрдин четин гьалариз жаваб яз жезвай бедендин тIебии психофизиологический гьал я.

Накъварикай итижлу делилар:

- накъвар таза аялдин уьмуьрдин сад лагьай вацран эхирдай пайда жеда;

- итимрин накъварин физиология дишегьлийрин накъварин физиологиядилай са куьналдини тафаватлу туш;

- чIехи дишегьли йисан къене юкьван жуьреда 30-далай 64-дал кьван сеферда шехьзава, итим лагьайтIа – 6-далай 17-дал кьван;

- итимар са сеферда 2-4 декьикьада шехьзава, дишегьлияр – 6 декьикьада;

- шехьуни давление ва пульсдин фад-фадвал тIимиларзава;

- накъвариз микробриз акси къуват ава;

- итимривай накъвар тестостерондин куьмекдалди басмишиз жезва;

- са йиса инсандивай истикандин са паюна авай накъвар шехьиз жеда;

- 15 декьикьада рикIин сидкьидай авур шехьуни беденда са йисан къене кIватI хьанвай гуж гун алудзава.

Таза аялди шехьун вичин тIалдиз гузвай жаваб хьиз ишлемишзава. Идалди ада дидебубади вичин сагъламвилиз вахтунда дикъет гудайвал ва кефсузвилин себеб алуддайвал, абуруз куьмек гузва. Алай девирдин алим, биохимик Уильям Фрея тестикьарзавай хьи, шехьун – инсандин тIебии игьтияж я, гьа шехьуни стрессдин винел гъалибвал къачуз куьмек гузва. «Шехьиз алакьуни инсанрин уьмуьр яргъи ийизва», - къейд авуна Фрея. Шехьайдалай кьулухъ гуьгьуьл ачух жезвайди гзафбуру къейд ийизва.

Им накъварик квай марганец бедендикай хкатуникди жезва. Ам беденда гзаф кIватI хьайила инсан фад галат жеда, ахварал фида, секинсуз жеда, хъел къведа. Итимар шехьдай туш лугьудай фикир инсанрин арада гегьенш хьанва, амма эгер итимриз накъвар герек туширтIа, абурун беденриз ахьтин везифа жедачир. Итимни шехьзавайди я, амма масабур алачир кьилди чкада, садазни таквадайла, галат хьайила ва кар кьиле тефидайла, четинвиляй ва къуватсузвиляй.

Шехьзавай кас гьамиша гъам хьайила шехьзавач, шадвал гьиссайлани инсан шехьзава. Шадвилин сад лагьай нагъв эрчIи виляй авахьзава. ТIарвилин ва бедбахтвилин накъвар сифте чапла виляй авахьзава. Накъварихъай регъуь жемир, шехьун чарасуз хьайила, гьамиша шехьухь, рикIин сидкьидай ва ван акъудна. Куьн чIехи хьанва, амма квевай гилани шехьайтIа жеда.

НАИДА АЛИЕВА