Смартфон чукIул хьиз
Аламатдин кар я, са гьинай ятIани акъатай социальный сетри садлагьана чи итижар ва фикир дегишарна, иллаки аялрин. Чи ата-бубайривай ихьтин гьал гьич фикирдизни гъиз жедачир.
Аялдиз чуьнуьх-гумбатI къугъун, къугъвадай машинар, нинияр, бубадинни дидедин патав фин ва ихьтин гзаф маса затIар, виликдай аялри шехьиз вири са кIвачел акъвазарзавай, гила артух итижлу туш.
Бес чи девирдин аялриз вуч кIанзава?
Ам чир хьун патал, хабар кьун бес я: хва (ва я руш) вун хайи юкъуз ваз вуч багъишнайтIа кIандай? КьатIун четин кар туш, абуруз виридалайни гаджетар кIан жеда. Аялриз игрушкаяр теклифайла, абур гьатта пIузаррикай хъуьрезва. Абурун гафарай, гила абурув къугъвазмайди туш.
Виликдай аялар куьчейриз экъечIна къугъвазвай къугъунрин чка, гила смартфонра авай къугъунри кьунва. Бязи вахтара, аялриз саниз сейрдиз экъечIун теклифайла, абуру кьетIи жуьреда ваъ лугьузва, вучиз лагьайтIа соцсетра ацукьна абур «вири дуьньяда» сейр ийиз агакьзава.
Диде-бубайриз сятералди телевизордин вилик ацукьна чир жезвай хабарар, аялриз абурулай вилик «ТикТок»-дай чир жезва. Гьакъикъат гьахьтинди я. Ина вуч писвал ава кьван, хабар кьада куьне? Абуруз анжах чIехи хьайила чир хьана кIанзавай шейэр, гьеле гъвечIизамаз соцсетрай чир жезва. Гьавиляй абуру чеб чIехибур яз гьиссзава.
Ида абурун тербиядиз лап пис таъсирзава. Адан фагьум соцсетрай къвезвай малуматар кьабулиз гьеле гьазур туш. Анай аквазвай вири затIар абуру дуьзбур яз гьисабзава.
Чнани лагьайтIа, тIямлу хуьрек гьазурун, машин дуьзар хъувун патал ва икI мад, интернетдикай менфят къачузва. Ина пис са карни авач. Амма «интернетдай вири жагъуриз жеда» лугьудай гафари аялриз ахьтин фикир арадал гъизва хьи, анай жагъизвай вири шейэр дуьзбур я. Гьахьняй гзаф вахтара анай абуру пис затIар къачузва ва абур хъсанбур яз гьисабзава. Иниз килигна, аялри чпи-чеб рекьизвай дуьшуьшарни интернетдихъ галаз алакъалу я. Эгер чавай аял интернетдикай хуьз жезвачтIа, чна абур ана авай кьван вири шейэр дуьзбур хьиз кьабулуникай кьванни хвена кIанда.
Чаз гьакIни чир хьана кIанда хьи, аялди вичиз диде-бубдилай гзаф чизвайди гьиссайла, а чIавуз тербиядин эхир къвезва.
Чна гзаф вахтара смартфонра чун гъавурда авачир затIарикай жуван аялривай хабар кьазва ва абур техникадин хъсан гъавурда ава лугьуз абурулай тариф ийизва.
АкI хьайила, аялди диде-бубадиз чирзава ва ам чалай акьуллу тирди фикир ийидай багьна гузва. Чаз адаз са шей чирдайла адаз кIан жедани вичи накь соцсетра аккаунтар туькIуьриз куьмек гайи диде-бубадиз яб гуз?!
Аялдиз акьван чIавалди тербия гуз жеда хьи, та адаз диде-буба кесерлубур ва адалай гзаф чизвайбур яз амукьдалди. Чун гзаф вахтара ихьтин дуьшуьшрин шагьидар жезва: дидеди ва я бубади аял са зутIунин гъавурда твадайла, ада вичин делилар гъиз гатIумзава, гуя интернетда флан ва флан шейэр акуна. Гьавиляй интернетдин виридалайни чIехи зиян – им акьалтзавай несил тербияламишун мумкин кар яз амукь тавун я.
Илимлу хьун
Чи девирда, аял интернетдиз экъечIуникай хуьн лап четин хьанвайла, соцсетрин месэлайрай диде-бубаяр чпин аялрилай гзаф чирвал авайбур хьунин чарасузвал ава. Гзаф диде-бубайрин гьич фикирдизни къвезвач абурун аялри баянар ва лайкар патал «Ватсап»-дин статусра ва я сторисда кIвале жезвай вири вакъиаяр эцигзавайди.
Диде-бубайри са тIимил кьванни соцсеть «ТикТок» (аялри виридалайни гзаф ишлемишзавай), «Инстаграм» (РФ-да къадагъа авунвай), «Телеграм», «Ватсап» чирна кIанда. Аялрихъ галаз рахана кIанда, кIвале жезвай крар аниз акъуд тийидайвал. Вахт-вахтундилай аялдин телефон ахтармишна кIанда. Эгер адан телефондал пароль алаз хьайитIа, адахъ галаз икьрар хьана кIанда ам диде-бубадизни чир жедайвал. Гьа икI аялди вичел диде-бубади гуьзчивал тухузвайди гьиссда ва соцсетра пис крар ийиз кичIе жеда.
Амма ида вири месэла гьял тийидайди чаз чир хьун лазим я. Ида анжах ам тIимилариз куьмек гуда. Аялдин гъиле телефон вугун – им гъиле чукIул вугун лагьай чIал я. Аял чукIулди атIун тийидайвал гьикI гьамиша адаз килигиз хьана кIанзаватIа, гьакI адал телефон ихтибар авурлани, гьамиша гуьзчивал ийиз гьазур хьана кIанда. ТахьайтIа пис нетижайрихъ галаз рази хьана кIан жеда. Фикир авуна кIанда: эхирки аялдин «гъиле чукIул» вугун герек яни?
