Хъсандиз рикIелай алатнавай куьгьне крар

Чи йикъара мукьвал-мукьвал ван къвезва: «зун кардик ква», «алай вахтуналди яшамиш хьун», «вахт гьиссун». Идакай кхьинни ийизва, маниярни лугьузва, амма абур вуч лагьай гафар ятIа, а крар гьикI ийидатIа ва абур квез герек ятIа, садани гъавурда твазвач. Им гьикI хьайи кар я, «зун а вахтунда кардик квач»? Чун кIвалахдал ала ва я жуван кIвале ацукьнава, чи патав инсанар гва, абуруз чун аквазва, чаз гьабур аквазва, амма вучиз ятIа чаз лугьун мумкин я: «на лугьуди вун ина авач, захъ галач». Хъверни къвезва, сефилни жезва.

Чна Советрин Союздин патопсихологиядин мектебдин бине кутур Блюма Зейгарникан уьмуьрдин тарихдилай башламишин. Са сеферда, 20-асирдин лап сифте кьиляй, жегьил студентка кафедиз фена. Столар гзаф авай ва саки вири абур кьунвай. Руша фикир гана хьи, вири карханада авайди са официант тир ва блокнотни гвачиз ада вири заказар рикIел хуьзвай ва абур са ягъалмишвални авачиз дуьз чкайрал тухузвай.

Официантдин лап надир гьалтзавай алакьунрал мягьтел хьайи руша хабар кьуна: «ДакIардин патав ацукьнавай ва исятда хъфейбуру вуч заказ авунвай? Официант фикиррик акатна ва регъуь хьана, гьич рикIел аламач лагьана, гьикI хьи заказдин пул ганмазди, ам гьасятда адан рикIелай алатзава. Ида жегьил студентка фикиррик кутуна ва ихьтин нетижадал гъана: кьилиз акъуд тавур крар чи рикIел кьилиз акъудай крарилай хъсандиз аламукьзава.

И фикирдал бинелу яз ихьтин ахтармишун кьиле тухвана: руша инсанриз тапшуругъар пайна ва абурукай бязибур, вахт куьтягь хьанва ва нетижа вахкана кIанзава лугьуз, кьасухдай акъвазарзавай. Са тайин вахт алатайла ада гьа ахтармишунин иштиракчийривай хабарар кьуна: гьихьтин месэлаяр абурун рикIел хъсандиз алама?

Малум хьайивал, гьял тавуна акъвазарай месэлаяр гьялайбурулай саки кьве сеферда хъсандиз рикIел аламукьзава. Идакай хкатай нетижадиз гила «Зейгарникан нетижа» лугьузва: эгер месэла кьилиз акъатнавачтIа, чи когнитивный (акьулдин) къурулушди гьамиша гьа куьтягь тахьанвай месэла кар фад кьиле тухудай зигьиндиз (оперативный память) ракъурзава ва месэла гьялна куьтягьун истемишиз, тайин тир акьулдин къуват арадал гъизва.

Алай аямдин гзаф кьадар хабарар авай гьар йикъан уьмуьрда гзаф крар кьилиз акъудиз жезвач, вучиз лагьайтIа чаз цIийи хабарар малум жезва ва чун кар фад кьиле тухудай зигьинда эцигна кIанзавай цIийи месэлайрал машгъул жезва. И карди тайин тир психикадин къуват арадал гъизва ва чна ам секинарзава (секинарун – им чи психикади вич хуьзвай механизм я). ЯтIани, кьилиз акъуд тавунвай месэла секинаруналди акьулдиз гуж гун алатзавач, ам анжах артух жезва, сигъ жезва, адакай вири психикадиз таъсир ийизвай зурба къаяб жезва.

Инсанди дикъетдалди фикир хъийизмач, адаз мурадар тайин ийиз четин жезва, фикирар чкIизва, къарар кьабулиз четин жезва, кьилиз секинсуз фикирар къвезва, туьнт жезва, ахварал физвач. Эгер гьял тавунвай месэлаяр бегьем четинбур ятIа, ва абур инсан патал лап важиблубур ятIа, эгер месэла гьял тежез хьайитIа ва ам арадал къвезвай гьал тикрар жез хьайитIа, ва гуж гун басмишун бегьем яргъалди давам жез хьайитIа, ида гуьгьуьл агъуз хьунал, нервияр чIур хьунал, къуватсузвилел, къайгъусузвилел, акьулдин къуват агъуз аватунал гъида.

Гьа ида акьалтIар тавунвай месэладикай фикир басмишунин хатавал ава. Нагагь чи психикада сагъ сад тир суьрет, «акьалтIай шикил» арадал текъвез хьайитIа, и кар себеб яз ам къулайсуз жезва. Илимдин гафаралди лагьайтIа, инсанди сагъ сад тир шикил кьатIуниз гештальт лугьуда. Гештальт агалун – им башламишай кар акьалтIарун, эхирдал кьван тухун, секин хьун ва мад ахьтин гьалдиз ават хъувун тавун я.

Тема агалдани?

И макъала кхьин ва ам редактордиз ракъурун – зун паталди имни гештальт агалун я. Гила куьмек гунин тежрибадин жуьредикай рахан. Чарни ручка къачу ва куь уьмуьрда хьайи куь фикирдиз къвезвай куьтягь тавур вири крар кхьихь. Месела, интернет-провайдердиз зенг авуна хъсан тариф хкягъун, анализар вахкун, чирхчирриз аял хьун мубарак авун, мукьвабуруз абур кIанзавайдакай лугьун, цIийи кIвалахдай чкадиз резюме ракъурун, жуван рикI алай кардай ва я пешедай чирвилер къачун, фадлай авай дустунихъ галаз гуьруьшмиш хьун, жув эдебсузвилелди тухунай багъишламишун тIалабун. ГьакIни фикирриз къвезвай, бязи вахтара фагьумдин сад лагьай чкадал къвез фикир масанихъ алудзавай гзаф маса затIар. Крарин метлеблувал лап жуьреба-жуьре хьун мумкин я, фикирар тавуна, вири галаз-галаз кхьихь.

Кхьенани?

Гила чпин лазимлувал амачир крарилай ручкадалди цIар чIугу (месела, пальтодал алай седефар дегишариз кIанзавай, амма гила адакай азад хьанва, амма седефар дегишарунин фикир гилани кьилиз къвезма. Гьатта лазимлувал амачир фикирарни кхьин, ахпа чарчел адалай цIар чIугун ва ам цIар чIугунвайди яз акун важиблу я. ГьакI чи мефтIедиз мад а месэла амачирдахъ инанмиш жез регьят жеда. Амай месэлаяр гьялна кIанда!

Кьилиз акъудай гьар са месэладилай цIар чIугуна кIанда. Гьа и регьят ва нетижалу къайдадин бинедаллаз, мумкин тир вири дуьшуьшрин жуьреяр фикирда кьуна, гзаф кьадар упражненияр туькIуьрнава. Гуж гун алудайла, чна къуват азад ийизва, чаз шад ва кьезил жезва, цIийи кардал хъсандиз фикир желб ийиз жезва. Субутнава хьи, башламишай кар кьилиз акъудуни разивилин гьисс арадал гъизвай дофамин гормондин кьадар хкажзава, ада лагьайтIа, вичин нубатда, са кар ийиз кIан хьуниз ва чирвилер къачуниз таъсирзава.

ХАДИЖАТ РАМАЗАНОВА ПСИХОЛОГ