Чан хтун
Цуькверин пачагь тир къизилгуьлдиз тIварун вах ава – иерихондин къизилгуьл. Ам вичин ажайиб яшамиш хьуниз бажарагълувилелди машгьур я. Гьаниз килигна адаз «чан хтунин цуьк» лугьузва.
Кефер патан Африкада ва Яру гьуьлуьн къерехда иерихондин къизилгуьл вири чкайра гьалтзава. Гатуз адан хилер дигмиш хьанвай тумунал элкъвена къене патаз алчуд жезва ва кьурана шарикар арадал гъизва. Галатнавай ва гару гьарнихъ акъуднавай, абур ахьтин гьалда аваз йисаралди амукьда, амма абурал марфадин стIалар аватайла, кьеж вичик чIугвадай ткандикай хьанвай хилер дуьз хъжезва. Набататдал вичел чан хквезвач, амма адан емишрай фин авахьзава ва ламу накьвадиз аватна, цIийи цIирериз уьмуьр гузва. Дуьз хъхьанвай хилерал лагьайтIа, на лугьуди чан хквезва – ахъа жезва, къацу жезва, амма кьеж кьуранмазди, абур мад алчуд хьана, кьурай шардиз элкъвезва.
Гзаф вахтара инсанни гьакI жезва! Руьгьдиз тIуьн бес тахьайла адан хъсан ерияр ва алакьунар агаж жез гатIумзава, на лугьуди михьиз терг жезва ва къене пад ичIи хьанвайдакай садазни хабар жезвач.
Инсандин руьгь
Иерихондин къизилгуьл хьиз, инсандин руьгьдиз цIийи хъжедай ажайиб алакьун ава. Гьатта яргъалди «кьурагь хьунин» - гьиссерин гьалдай аватайла, рикI хайила ва я гъиляй акъатайла – вахтунилай кьулухъни чан хкидай са шумуд стIал кьеж бес жезва, уях жез башламишун патал. А кьеж куь руьгьдин деринрик хкIадай хъсан гаф, цIийи машгъулат, искусстводихъ ва тIебиатдихъ галаз гуьруьш хьун мумкин я.
РикIел хуьн важиблу я хьи, руьгь виликан гьалдиз хтун – им финиф я, кьилди тир вакъиа туш. «Чан хтунин» сифте лишанрилай кьулухъ, жуван къене патан алемдиз гьамиша къайдадалди тIуьн гун лазим я. ГъвечIи шадвилерикай ва кьатIунвай крарикай (руьгь хкаждай ктабар кIелун, сейр авун, яратмишунар авун, масабуруз куьмек гун) ибарат тир жуван «марф» туькIуьра.
Дегиш хьунихъай кичIе жемир. Гзаф вахтара руьгь ичIи хьунин девир кьилел атай инсанри, чпе цIийи алакьунар ва бажарагъвилер ачухзава.
Гуя «чан хтунин цуькведин» тумуни хьиз, куьне четинвилерал тIем гъайила ва цIийи кьилелай башламишдай къуватар жагъурайла, куь дуьздал акъат тавунвай мумкинвилери цIирер авун мумкин я. РикIел хуьх: гьатта уьмуьрдин виридалайни кьурагь девир – им анжах цIийи кьилелай цуьк акъудуниз гьазурвал я.
Ахтармишна чируниз ихьтин схема ава:
- Жувак рикIиз эсер ийидай гьисс квайди хиве кьун. Адаз кьадай тIвар гун. Жуваз лугьун: за исятда гьиссзавайди – им зи уьмуьрдин гьакъикъат я, ам заз хуш ятIани, туштIани, амма за ам кьатIузва.
- Ачухдиз аннамишун ва рикIел хуьн: куьне гьиссзавайда куьн тайин кьетIенвилер авай кьилдин кас хьиз сакIани къалурзавач. Эгер куьне ажугълувал гьиссзаватIа – им куьн пис кас я лагьай чIал туш. Нагагь квез кичIезватIа – куьн кичIеди я лагьай чIал туш. Гьавурда акьукь, гьар жуьредин гьиссер синемишун – им гьар са касдиз хас тир лишан я ва куь руьгьдал чан алайдан шагьидвал я.
- А гьисс жуван къене «басмиш» тавун, адет яз «къастунин къуватдалди» ийизвайвал, маса инсанрихъ галаз акахьиз физ «гарув вугунин» мураддалди.
ТIвар-ван авай алимди лагьайвал, месэла арадал атай дережада ам гьялиз хьун мумкин туш. А месэладилай вине хьана кIанда, адалай вине авай дережадиз хкаж хьана.
Хадижат Рамазанова, психолог
