Алем аламатдин тегьерда арадиз гъун
Стивен Хокинг. «Вахтунин куьруь тарих»
Чи дуьнья туькIуьр хьунин тегьерда ахьтин мягькем уьлчмеяр тунва хьи, абур са жизви дегиш хьуни исятда чаз аквазвай вири затIар – микробрилайни вирусрилай галактикаяр кIватI хьунал кьван – арадал атун мумкин туширвал шартI жезва.
Ахьтин къайдадив кьурвал жезвай вири кIватIалдиз алимри «Алем дериндай дуьзмишун» лугьузва. Дугъриданни вири акьван дериндай ва сад-садав кьурвал туькIуьрнава хьи, «халкьнава» гаф вич-вичелай фикирдиз къвезва.
«Ажайиб я, ахьтин уьлчмейрин манаяр, аквадай гьалда, лап дуьм-дуьз хкянава, уьмуьр вилик фидай мумкинвал таъмин ийидайвал», - гьейран жезва вичин «Вахтунин куьруь тарих» ктабда тIвар-ван авай астрофизик ва космолог Стивен Хокинг. Мисал яз ада ахьтин къайдадив кьурвал жезвай са шумуд кар гъизва.
«Вучиз Алем акьван къурхулу йигинвилиз мукьва тир йигинвилелди гьяркьуь жез башламишна, гьатта исятдани, цIуд агъзур миллион йис алатайлани, Алем тахминан къурхулу йигинвилиз барабар тир йигинвилелди гьяркьуь жез давам жезва? Нагагь чIехи хъиткьинунилай кьулухъ са секунддилай гьяркьуь хьунин йигинвал виш агъзур миллион миллиондикай са паюнин кьванни (1/100 000 000 000 000 000) тIимил хьанайтIа, Алем мад агаж хъжедай ва ам са чIавузни вич исятда авай гьалдив агакьдачир», - кхьизва алимди.
«Чаз исятда чизвай жуьредин илимдин къанунрик гзаф кьадар мягькем уьлчмеяр ква, месела, электрондин электрический заряд ва протондин заланвал электрондин заланвилиз талукь хьун… Эгер, месела, электрондин электрический заряд са жизви масад тиртIа, гъетери я водородни гелий кудачир, ва я абур хъиткьиндачир», - нетижа ийизва Стивен Хокинга.
Гьакъикъатда лагьайтIа, инсаниятди чан алай ва чан алачир шейэрин гзаф ажайиб четинвилиз ва сад-садав кьурвилиз фадлай фикир ганва. Суал анжах а карда ава хьи, ибурухъ виридахъ Халикьдин ﷻ сергьят авачир къуват ва къудрат галайди жува-жуваз хиве кьадай викIегьвал чаз бес жедани, я тахьайтIа ашкара тир делилар кьулухъ авуна, чун цIалцIам ва аксивал тIимил авай патахъ фидани? Къачун, месела, вирида ва виринра лугьузвай «тIебиатди яратмишна» гафар. Абура акьван суалар ава хьи, абуруз жаваб гун патал сагъ са ктаб кхьена кIан жеда.
ТIебиат вуч я? Вучиз ада са вуч ятIани яратмишзава? ТIебиат вич ни яратмишна? Ахьтин «тIебиат» сад яни, я тахьайтIа чаз гзаф «яратмишдайбур» авани?
Амма суалар неинки инсанри гузва, гьакI инсанризни гузва. ГьакI, месела, мусурманрин Пак Ктабда – Къуръанда – Дувандин йикъаз талукь авунвай, таржума авурла «Вакъиа» тIвар алай сура ава. А сурада Аллагь Таалади санлай вад суал гузва, абурал фикир авуни чун элкъвена кьунвай алем туькIуьр хьуникай чав фагьум ийиз тазва. Ингье а суалар (баянрин мана):
- «Квез акунани мая, гадарзавай (дишегьлийрин руфуниз)? Ам куьне арадал гъизвани, тахьайтIа ам Чна арадал гъизвани?» («Аль-Вакъиа» («Вакъиа») сура, 58-59-аятар).
- «Квез аквазни куьне вуч цазватIа (куьне цазвай тумарикай ахъая)? Ам экъечIуниз куьне мажбур ийизвани, я тахьайтIа Чна мажбур ийизвани?» («Аль-Вакъиа» («Вакъиа») сура, 63-64-аятар).
- «Квез акунани куьне хъвазвай яд? Ам куьне агъуз вегьенани марфадин циферай, я тахьайтIа ам Чна агъуз вегьезвани? Эгер Чаз кIан хьанайтIа, чна ам лап кIуь ийидай. Вучиз куьне Аллагьдиз шукур ийизвач? («Аль-Вакъиа» («Вакъиа») сура, 68-70-аятар).
- «Квез акунани цIай, куьне куькIуьрзавай? Куьне яратмишнани ам патал тар, я тахьайтIа Зун яни Халикь?» («Аль-Вакъиа» («Вакъиа») сура, 71-72-аятар).
- «Вучиз куьне, эгер квез (куьне лугьузвайвал) суваб жезвачтIа, ам элкъвена хкидач (руьгь элкъвена бедендиз), нагагь куьне дуьз лугьузватIа?» («Аль-Вакъиа» («Вакъиа») сура, 86-87-аятар).
Къе абурукай гьакI фикир ийин, къведай нумрайра лагьайтIа, Аллагьди ﷻ гайитIа, абурукай гьар садан галай-галайвал куьлуь-шуьлуьярни кваз гъавурда акьаз алахъда. Дуьнья ва ана авай вири затIар туькIуьр хьуникай фикир авун – им Халикь ﷻ ва жув чирунин рехъ я.
Роберт Курбанов
