Итимдин бахт вуч я?

И суалдиз виридалайни хъсандиз Аллагьдин Расулдин гьадисди жаваб гузва: «Бахт кьуд затIуна ава: михьи дишегьлида, гегьенш кIвале, хъсан къуншида ва къулай улакьда. Бахтсузвални кьуд затIуна ава: пис папа, пис къуншида, пис улакьда ва дар кIвале» (АльГьаким, Абу Нуайм).

Вири инсанриз гьа и кьуд затIуникайни ибарат тир бахт жезвач. Ша чна итимдин бахт вуч ятIа кьил акъудиз алахъин.

Дишегьлиди итим бахтлу ийида

Аллагьдин Расулдин гьадисдин мана адакай ибарат жезва хьи, и дуьнья гьамиша амукь тийидайди я ва итим патал виридалайни хъсанди – им михьи паб я (Муслим). Дегь заманайра лугьудай хьи, гьар са викIегь итимдихъ викIегь дишегьли гала. Им къенин юкъузни важиблу я.

Сифтедай, Аллагь Таалади Адам халкь авурла, са тIимил вахтунилай адаз сад лагьай дишегьлини халкьна – Гьава. Инсаниятдин тарихдин сифте кьилелай башламишна итимдихъ вичин къанундив кьур паб галай ва гьа идалди адан руьгь секин жезвай.

Гьи итим хьайитIани лап зайиф ва ажуз я, эгер адан патав вичин аялриз чимивал гудай, тIуьн ва тербия гудай дишегьли гвачиз хьайитIа. Арифдарри лугьудай: бахтлу я а ксар, низ хъсан папар аватIа. Амма итимдилайни аслу я, дишегьлиди вич адан патав гьикI гьиссдатIа – пачагьдин паб яз ва я лукI яз.

Итимдин кIвал – им адан планета я

«Къуй чи кIвализ атай кас чал тажуб хьурай, чи къапарал ваъ». Сенека Луций Анней (ГъвечIиди) Итим патал кIвал – ам гьамиша хквезвай, секин жезвай, буш жезвай, вичиз кIандайвал жезвай чка я, ам вич иеси тир чка я.

Итимдиз кIвале къулайвал, чимивал, секинвал хьун важиблу я. Мусурман итимдиз гегьенш кIвал хьуни ам жуьреба-жуьре зулариз пайдай мумкинвал гузва. Кьилин зул – им капI ийидай чка я, гьина адавай кьилди Аллагьдихъ галаз хьана, рикIин сидкьидай Адавай регьим ва багъишламишун тIалабиз жедатIа.

КIвалахдай чка хьун важиблу я, генани хъсан я, эгер кьилдин кIвал хьайитIа. Лап хъсан я чIехи ктабхана аваз хьайитIа, гьана вири хизандивай кIелиз жедайвал. Алай аямдин вири къулайвилер хьуни ва гегьенш чкади итимдиз ва адан хизандиз къулайвиле яшамиш жедай мумкинвал гузва.

Итим яшамиш жезвай кIвалин шартIарилай аслу тушиз, адалай сифте нубатда хизанда гьихьтин алакъаяр ва руьгьдин гьал жедатIа аслу я. Гьатта виридалайни иер кIвале итимдиз секинвал жедач, нагагь адан патав вири четинвилериз дурум гуз гьазур вафалу паб тахьайтIа.

Хъсан къунши яни, я тахьайтIа цлан а пата авай иблис?

Виликан девирра кIвал къачудалди ва я эцигдалди, патав гвай къуншияр гьихьтинбур ятIа чирзавай. Амма къе инсанар гьа чин-чина акьадайвал аваз яшамиш хьун мумкин я, амма садсадахъ галаз гьич танишни тушиз. Къуншийрихъ галаз авай рафтарвилериз Исламда зурба фикир гузва. Амма итимдин бахтунин шартIарикай сад – хъсан къунши хьун тирди чаз бес хьун лазим я.

Алай девирдин итимдиз адан патав лайихлу, намуслу, секин инсанар яшамиш хьун важиблу я. Къуншияр хкягъун четин я, амма итимдилай гзаф аслу я, гьикI ада абурухъ галаз рафтарвал ийидатIа.

Хъсан къуншивилин рафтарвилер хуьн патал асгьабар гьевеслу ийидайла, Аллагьдин Расулди лугьудай: «Къуй Аллагьдихъ ва Эхиримжи йикъахъ инанмишвал ийизвай касди къуншидиз хъсанвал авурай ва къуй Аллагьдихъ ва Эхиримжи йикъахъ инанмишвал ийизвай касди мугьман хъсандиз кьабулрай, ва къуй Аллагьдихъ ва Эхиримжи йикъахъ инанмишвал ийизвай касди хъсан гафар лугьурай ва я кисна акъвазрай!» (Аль-Бухари, Муслим).

Халис итимдин ракьун балкIан

Гьадисда тIвар кьунвай «къулай улакь» алай девирдин итимдиз – им машин я. Къенин юкъуз итимдиз ракьун балкIан гьакIан инай-аниз фидай алат туш, ам вич тухунин къайда ва инсанри адакай ийизвай фикирдин лишан я. Алай девирда кIандай машин хкядай мумкинвал ава, амма адан гзаф пай пулунин такьатрилай аслу я.

Улакьдихъ авай кьилин истемишунар – ам къулайди, дурум гудайди ва хъсандиз ишлемишиз жедайди хьун я. Хсуси машин хьуни итимдиз гзаф месэлайра кьетIенвал гузва. Амма итимдиз Пак Къуръандин са аятдин мана рикIел хуьн важиблу я (мана): «Такабурлу яз чилел къекъвемир…» («АльИсраъ» сура, 37-аят).

Бязи вахтара багьа машин хьуни инсан такабурлу ийизва ва кIвачи-кIвачи къекъвезвайбуруз ва я ужуз машинра аваз физвайбуруз дамахдивди килигиз тазва. Ихьтин гьиссди итим телефда, вучиз лагьайтIа «…гьакъикъатда, Аллагь Тааладиз такабурвал гвайбур кIандайди туш» («АнНагьль» сура, 23-аятдин мана).

Пайгъамбарди лагьана: «РикIе са твар кьван такабурвал авай кас Женнетдиз гьахьдач» (Агьмад). Чаз Аллагьди куьмек гурай халисан итимар жедайвал!

МУГЬАММАД АЛИМЧУЛОВ