Суал-жаваб

Малум я хьи, маса къачунвай затIуникай нукьсан жагъайла, ам вахкуз жезва. Амма эгер метягь маса къачур касдив гвайла чIур хьайитIа, ахпа адаз а затIунай ам маса къачудалди квай нукьсан акур дуьшуьшда вуч ийида?

Нагагь маса къачунвай касдивай вичи къачур метягь чIур хьайитIа ва адаз адакай ам маса къачудалди квай нукьсан жагъайтIа, шейиник квай виликан рехне себеб яз ам вахкудай ихтияр амукьзавач, вучиз лагьайтIа метягь са нукьсан кваз маса къачунвай ва кьве нукьсан кваз ам вахкудай ихтияр авач.

Маса къачунвай касдивай метягь вахкуз тахьун фикирдиз къачуна, вучиз лагьайтIа ам маса къачур гьалда амукь тавуниз килигна, маса гайиди ва маса къачурди хушуналди кьве падни рази ийизвай ихьтин икьраррикай садал атайтIа жеда:

- маса гайида метягь кьабулзава, ам маса къачурдав гвайла арадал атай нукьсан эвез тавуна;

- маса къачурда адак квай нукьсандиз килиг тавуна метягь вичиз тазва;

- эгер маса гайиди цIийи нукьсан кваз эвез галачиз метягь кьабулиз рази тахьайтIа, маса къачурда цIийиз чIур хьайи чкадай акъваззавай къиметдин тафават эвез хъийизва ва маса гайидав вахкузва;

- нагагь маса къачур кас виликдай квай нукьсандай эвез галачиз метягь таз рази тахьайтIа, маса гузвайда виликан нукьсандин тафават эвез хъийизва ва метягь маса къачурдав гумукьзава.

Кьве патазни хушуналди винидихъ лагьай къараррикай сад хкядай ихтияр ава, гьатта адаз къанундин патахъай къуват авачиз хьайитIани (са падни къараррикай сад хкягъун мажбур авун виже къведач).

И къараррихъ галаз абур рази тахьай дуьшуьшда диндин къарар икьрар хуьз кIанзавай патан хийирдиз акъудзава ва ам тамамарун чарасуз я.

Месела, эгер маса къачунвайда метягь вичиз тун истемишайтIа, амма виликан нукьсандай эвез хъувунин шартIуналди, маса гузвайда адан истемишуниз жаваб гун чарасуз я. И дуьшуьшда маса гузвайдаз и къарар кьабул тийидай ихтияр авач ва ам маса къачур касдиз метягь туниз мажбур я, виликдай авай нукьсандай акъваззавай къиметдин тафават эвез хъувуна.

Маса къачурдаз цIийиз хьанвай нукьсандай эвез хъувуна метягь маса гайидав вахкуз кIан хьайитIа, амма маса гайида виликдай авай нукьсан эвез хъувуна маса къачурдав тун истемишайтIа, маса гайидан истемишун тамамарзава, вучиз лагьайтIа кьве дуьшуьшдани гьуьжет гьялунин ихьтин къайдади икьрар хуьзва.

(«Мугъни аль-Мугьтаж»)

Диде-буба кьейидалай кьулухъ аялри абурун буржар вахкун лазим яни?

Аялрал диде-бубадин буржар ирс яз къвезвач. Инсан кьейила адан буржар, диндин къайдайрал бинелу яз, ада тунвай мал-девлетдикай вахкуда, гьикI адакай якъин чешмейра кхьенватIа.

Эгер инсан кьейидалай кьулухъ амай мал-девлетди адан вири ва я са пай буржар алудзавачтIа, бурж вуганвайдаз адан варисривай ам вахкун истемишдай ихтияр авач. Кьенвайдан варисдиз ва я са маса касдиз, Аллагьдин ﷻ вилик кьенвайдан гьал кьезиларун патал, адан буржар вахкудай ихтияр ава.

Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лагьанвайвал, Салама бин аль-Акъвади ахъайна: «Садра чун Пайгъамбардин ﷺ патав ацукьнавайла, инсанри магьфеда аваз мейит гъана ва адаз дуьа авун тIалабна. Аллагьдин Расулди ﷺ хабар кьуна: «Адал буржар аламани?» Инсанри лагьана: «Ваъ». Ада жузуна: «Ада тур затI авани?» Абуру жаваб гана: «Ваъ». Пайгъамбарди ﷺ адал капI эляна. Ахпа инсанри маса мейит гъана ва лагьана: «Я Аллагьдин Расул ﷺ, адаз дуьа ая». Пайгъамбарди ﷺ хабар кьуна: «Адал буржар аламани?» Инсанри жаваб гана: «Эхь». Ада жузуна: «Ада вичелай гуьгъуьниз тур затI авани?» Инсанри лагьана: «Пуд динар». Пайгъамбарди ﷺ жаназа капI эляна. Са кьадар вахтунилай пуд лагьай магьфе гъана ва инсанри мад Пайгъамбардивай ﷺ тIалабна: «Адаз дуьа ая». Пайгъамбарди ﷺ жузуна: «Ада вичелай гуьгъуьниз тур затI авани?» Инсанри жаваб гана: «Ваъ». Пайгъамбарди ﷺ хабар кьуна: «Адал буржар аламани?» Абуру лагьана: «Ам пуд динар буржлу я». А чIавуз Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Куьне куь юлдашдиз дуьа ая». И гафарин ван хьайила, Абу Катадади лагьана: «Адаз дуьа ая, я Аллагьдин Расул ﷺ, за адан буржар вахкун хиве кьазва». Ахпа Пайгъамбарди ﷺ адал жаназа капI эляна» (Аль-Бухари).

(«Тугьфат аль-Мугьтаж» шаргь «Гьашия аш-Ширвани», «Мавахиб аль-Жалил», «Аль-Мугъни ли ибн аль-Кудама»)

Гъуьлуьз вичи папав вуганвай кIваляй экъечI тавуна адаз пул къазанмишун къадагъа ийидай ихтияр авани?

КIвалин къене ихтияр авай кардал машгъул хьун къадагъа ийидай ихтияр гъуьлуьз авач, ада пул къазанмишунилай ва я къазанмиш тавунилай аслу тушиз, ихьтин дуьшуьшар квачиз:

1)    кIвалахди пабвилин буржи тамамариз манийвал ийизва, месела, акьван куьлягь ийизва хьи, адаз къуват амукьзавач, я тахьайтIа ада гъуьлуьн кIвале инсанрихъ галаз кIвалахзава ва абур алай чкадал адаз регъуь жезва папаз эвериз кьилди жедайвал;

2)    папа, месела, кIвале алвер ийизва ва муьштерияр адан кIвализ къвезва.

Эгер папа вичин кIвалахда ихьтин шартIар тежедайвал авуртIа, гъуьлуьвай адаз пул къазанмишиз къадагъа ийиз жедач.

Фикирдиз къачун лазим я хьи, эгер паб аялрихъ гелкъвезваз хьайитIа ва адан кIвалахди абурухъ гелкъвез манийвал ийиз хьайитIа, адавай михьиз ва я са кьадар вичин кIвалах ва я аялрихъ гелкъуьн са касдин хиве тваз жеда.

(«Гьашия аль-Жамаль», «Ианат атI-ТIалибин», «Мугъни аль-Мугьтаж»)

Кьенвайди йифиз ва я кпIар авун нагьакьан кар тир вахтара кучуддай ихтияр авач лугьузвай гафар дуьзбур яни?

Кьенвайди йифиз кучуддай ихтияр ава ва и карда гьатта нагьакьанвални авач, гьакIни кпIар авун нагьакьан кар тир вахтарани, анжах гьакI кьасухдай тавунваз хьайитIа. Эгер кьасухдай авунваз хьайитIа, бязи алимрин фикирдалди, кучудун къадагъа я, амма чIехи паюнин фикирдалди – нагьакьан кар я.

Амма кьенвайди кучудун кьулухъ яна ва йифиз, я тахьайтIа капI авун нагьакьан кар тир вахтунда кучуд тавуртIа хъсан я, эгер беденда дегишвилер хьунин хатавал авачиз хьайитIа. Нагагь акI жез хьайитIа, кучудунин вахт кьулухъ вегьин къадагъа я.

(«Тугьфат аль-Мугьтаж» шаргь «Гьашия аш-Ширвани»)