Заз кIандач лагьанай…
Диде-бубади кIевивал авуналди зун вуздик экечIна. Гьа вузда заз гьич кIелиз кIанзавачир, абурузни а кар чизвай. Гила за пис кIелзава лугьуз, абуру заз туьгьметар ийизва. Бес за виликамаз аник экечIиз кIан тийизвайдакай лагьаначирни кьван? Вучиз абуру чпин тахсир хиве кьазвач? Вучиз за вад йис харж ийида заз гьич итижлу тушир чкадиз?
Алимдин жаваб:
Гьелбетда, ина себеб жуьреба-жуьре гьалара хьун мумкин я. Бязи вахтара гьар дуьшуьшдиз кьилди килигун герек къвезва. Амма жуваз кIан хьайитIа, чи хайи инсанрихъ галаз са чIалал къведайвал алахъайтIа жеда. Иллаки им жегьилриз хас я – гьикI хьи чи динди гъвечIибурун хиве твазва чпин диде-бубайриз лап еке гьуьрмет авун.
Аллагь Таалади чаз а кардихъ эвер гузва (баяндин мана): «Ви Раббиди квез эмирнава Адалай гъейри садазни ибадат тавун ва жуван диде-бубадихъ галаз хъсан рафтарвилер авун…» («Аль-Исраъ» сура, 23-аят).
Гьавиляй, фикиррин чаравилиз килиг тавуна, аялри чпин диде-бубайриз яб гун ва абуруз гьуьрмет авун чарасуз я, вучиз лагьайтIа а карда Халикьдин ﷻ берекат ава, амма аялриз адакай хабар авач.
Шаксуз, эгер аялар кIелдай чкайрик экечIдайла диде-бубайри абурун фикир, алакьунар, чалишмишвал фикирдиз къачуртIа, дуьз жеда. Нагагь куьн экечIнаваз хьайитIа, хъсандиз кIелиз алахъ, вучиз лагьайтIа менфятлу гьихьтин чирвилерикай хьайитIани инсандиз куьмек жеда. Эгер квез дугъриданни маса рекьяй кIелиз кIанзаватIа, куьн гьахъ тирди куь диде-буба инанмишардай гафар, делилар жагъура. Эхирки, гьа са вахтунда кьве чкада кIелайтIани жеда.
Амма «заз а чка кIанзавачир» лугьун, диде-бубадив чпин гъалатIар хиве кьаз таз алахъун – ихьтин крари жегьил инсандиз гьуьрмет къазанмишзавач, адан диде-бубаяр гьихьтинбур хьайитIани. Аксина, абур Аллагьдин ﷻ ажугъдик акатунин ва инсан кьве дуьньядани бахтсуз хьунин себеб хьун мумкин я.
Психологдин фикир:
Квез им са тIимил векъиз ва авайвал лугьузваз такурай, амма куь диде-буба чпин къарардал кIевиз акъвазуни къалурзава хьи, абуруз куьн чIехи хьанвай инсан хьиз аквазвач, яни уьмуьрда вуч кIанзаватIа ва гьи патахъ вилик фидатIа чизвай инсан хьиз. Куьне куь крар ва гафар дикъетдивди веревирд авуна ва куьне ийизвай гьихьтин крар себеб яз абуру ахьтин къарар кьабулнатIа, гъавурда акьуна кIанда. ГьакI гзаф вахтара жезвайди я: диде-бубадиз чпин аялди мукьвал-мукьвал вичин итижар дегишарзавайди аквазвайла ва бязи крара къайгъусузвал ийидайла.
Им лагьай чIал туш хьи, абуруз акI ийидай ихтияр авай, амма абуру а кар гьихьтин себебралди авунатIа чир жезва ва ахьтин себебар чир хьайила, чавай гележегда ахьтин месэлайрин вилик пад кьаз жеда. Кар ана ава хьи, эгер исятда куьне диде-бубадивай куь фикир гьисаба кьун истемишиз хьайитIа, гьал дегиш жедач. Эгер куьне тарсариз тефинин рехъ хкягъайтIа ва куьн университетдай акъудун патал вири крар авуртIа, вири пис хьун мумкин я.
Нагагь гила куьне куьн маса къайдада тухуз алахъайтIа, яни кIелуна са гьихьтин ятIани чалишмишвал къалурайтIа, куь вилик лап маса умуд кутаз жедай крар ачух жеда. Квевай гележегда са четинвални авачиз куь диде-буба кIелунин рехъ дегишарунин ва я маса кардал машгъул хьунин патахъай рекьив гъиз жеда. Кардин ихьтин финиф квез бегенмиш тахьун мумкин я, гьикI хьи сифте кьиляй ада куь итижар саки гьисабдиз къачузвач. Амма гележегда квевай адакай са кьадар хийир хкудиз жеда.
